Με τη δημοσίευση στο ΦΕΚ περνά πλέον από τον σχεδιασμό στην εφαρμογή το νέο καθεστώς για την αλλαγή προμηθευτή ηλεκτρικής ενέργειας, το οποίο εισάγει για πρώτη φορά ένα συγκεκριμένο σύστημα καταγραφής των καταναλωτών με ληξιπρόθεσμες οφειλές και θέτει σαφή όρια στον λεγόμενο «ενεργειακό τουρισμό».
Πλέον, εντάσσεται στον Κώδικα Προμήθειας Ηλεκτρικής Ενέργειας ο μηχανισμός των «Εντολών Επισήμανσης» (debt flagging). Στην πράξη, το νέο σύστημα δημιουργεί ένα ιστορικό υπερημερίας για τους καταναλωτές με ληξιπρόθεσμες οφειλές και θέτει ως κρίσιμο όριο τις τρεις ενεργές επισημάνσεις από διαφορετικούς προμηθευτές, πέραν του οποίου περιορίζεται το δικαίωμα αλλαγής εταιρείας. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η μεταβατική πρόβλεψη της απόφασης, καθώς κατά την πρώτη εφαρμογή του μηχανισμού μπορούν να καταχωριστούν επισημάνσεις για οφειλές που έχουν καταστεί ληξιπρόθεσμες από την 1η Ιανουαρίου 2024 και μετά.
Η νέα ρύθμιση επιχειρεί να καλύψει ένα θεσμικό κενό που παρέμενε ανοικτό επί σειρά ετών στη λιανική αγορά, μετά την ακύρωση προηγούμενου πλαισίου από το Συμβούλιο της Επικρατείας το 2020. Το ζητούμενο ήταν να βρεθεί ένας μηχανισμός που να μην ακυρώνει το δικαίωμα του καταναλωτή να επιλέγει ελεύθερα προμηθευτή, αλλά ταυτόχρονα να αποτρέπει τη συστηματική μετακίνηση πελατών από εταιρεία σε εταιρεία αφήνοντας πίσω ανεξόφλητους λογαριασμούς.
Το νέο μοντέλο κινείται ακριβώς πάνω σε αυτή τη γραμμή. Η ύπαρξη οφειλής δεν συνεπάγεται από μόνη της αυτομάτως απαγόρευση αλλαγής προμηθευτή. Ούτε ακόμη και μία ή δύο ενεργές επισημάνσεις οδηγούν από μόνες τους σε θεσμικό «μπλόκο». Το όριο τίθεται στις τρεις ενεργές Εντολές Επισήμανσης από τρεις ή περισσότερους διαφορετικούς προμηθευτές. Επιπλέον, αλλαγή εταιρείας δεν επιτρέπεται όταν έχει ήδη υποβληθεί στον αρμόδιο Διαχειριστή εντολή απενεργοποίησης του μετρητή λόγω ληξιπρόθεσμων οφειλών.
Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη, καθώς άλλο είναι ο αυτόματος περιορισμός του δικαιώματος αλλαγής προμηθευτή και άλλο η δυνατότητα μιας εταιρείας να αρνηθεί να αναλάβει έναν συγκεκριμένο πελάτη. Στο δεύτερο πεδίο, οι νέοι κανόνες δίνουν στους προμηθευτές αισθητά μεγαλύτερο περιθώριο να αξιολογούν το πιστωτικό ιστορικό ενός υποψήφιου πελάτη ακόμη και πριν αυτός συγκεντρώσει τρία flags.
Πώς ενεργοποιείται το debt flagging
Ο μηχανισμός δεν ενεργοποιείται με την πρώτη καθυστέρηση ενός λογαριασμού. Η υπουργική απόφαση προβλέπει συγκεκριμένη αλληλουχία ενεργειών πριν ένας καταναλωτής χαρακτηριστεί υπερήμερος στο πληροφοριακό σύστημα του Διαχειριστή.
Εφόσον ο λογαριασμός δεν πληρωθεί εμπρόθεσμα, η ληξιπρόθεσμη οφειλή, μαζί με τους προβλεπόμενους τόκους υπερημερίας, εμφανίζεται διακριτά στον αμέσως επόμενο λογαριασμό. Ο πελάτης έχει και πάλι τη δυνατότητα να την εξοφλήσει μέσα στην προθεσμία του νέου λογαριασμού. Μόνο εάν παρέλθει άπρακτη και αυτή η δεύτερη προθεσμία ξεκινά η διαδικασία που μπορεί τελικά να οδηγήσει σε επισήμανση.
Σε αυτή την περίπτωση, ο προμηθευτής ή εξουσιοδοτημένος συνεργάτης του οφείλει να επικοινωνήσει με τον πελάτη εντός πέντε ημερών, να του υπενθυμίσει την οφειλή και να του προτείνει διακανονισμό σε δόσεις. Από την πλευρά του, ο πελάτης έχει πέντε ημέρες για να απαντήσει στην πρόταση. Οι όροι των διακανονισμών δεν αφήνονται εντελώς αόριστοι, καθώς ο Κώδικας αναφέρει ότι πρέπει να στηρίζονται σε εύλογα, διαφανή και αναλογικά κριτήρια, μεταξύ των οποίων η κατηγορία του πελάτη, το ύψος της οφειλής και της κατανάλωσης και η επιβάρυνση που μπορεί να συνεπάγεται η αποπληρωμή σε δόσεις.
Εάν ο καταναλωτής δεν αποδεχθεί την πρόταση ή αποδεχθεί τον διακανονισμό αλλά στη συνέχεια δεν τηρήσει τους όρους του, τότε ο προμηθευτής αποκτά δικαίωμα να προχωρήσει στο επόμενο στάδιο.
Για έναν ενεργό πελάτη προβλέπονται ταυτόχρονα δύο κινήσεις: η υποβολή Εντολής Επισήμανσης ως υπερήμερου και η υποβολή εντολής απενεργοποίησης του μετρητή λόγω ληξιπρόθεσμων οφειλών. Για τις δύο ενέργειες ο καταναλωτής πρέπει να ενημερωθεί εγγράφως.
Αν στο μεταξύ πληρώσει ή ρυθμίσει το χρέος του, ο προμηθευτής υποχρεούται να ζητήσει τόσο την άρση της επισήμανσης όσο και την άρση της εντολής απενεργοποίησης. Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η εντολή άρσης πρέπει να υποβληθεί την ημέρα κατά την οποία γίνεται η πληρωμή ή ο διακανονισμός και να εκτελείται μέσα στην ίδια ημέρα. Με άλλα λόγια, το flag δεν αποτελεί μόνιμο «στίγμα»: όσο η οφειλή παραμένει ανεξόφλητη ή εκτός ρύθμισης παραμένει ενεργό, αλλά με την τακτοποίησή της προβλέπεται άμεση άρση.
Εάν, αντιθέτως, περάσουν δέκα ημέρες από την ενημέρωση του πελάτη για την εντολή απενεργοποίησης και η ληξιπρόθεσμη οφειλή εξακολουθεί να μην έχει εξοφληθεί ή διακανονιστεί, ο προμηθευτής μπορεί να καταγγείλει τη σύμβαση και να υποβάλει στον Διαχειριστή δήλωση παύσης εκπροσώπησης.
Τι ισχύει για όσους έχουν ήδη αλλάξει εταιρεία
Διαφορετική είναι η μεταχείριση των πρώην πελατών, δηλαδή εκείνων που έχουν ήδη φύγει από τον προμηθευτή στον οποίο άφησαν ανεξόφλητο υπόλοιπο.
Αν ο τελικός λογαριασμός παραμείνει απλήρωτος μετά τη λήξη της προθεσμίας του, ο προηγούμενος προμηθευτής πρέπει και σε αυτή την περίπτωση να επικοινωνήσει με τον καταναλωτή εντός πέντε ημερών και να του προτείνει διακανονισμό. Ο πρώην πελάτης διαθέτει επίσης πέντε ημέρες για να απαντήσει.
Εάν αρνηθεί τον διακανονισμό ή δεν τον τηρήσει, ο παλαιός προμηθευτής μπορεί να καταχωρίσει Εντολή Επισήμανσης στο πληροφοριακό σύστημα. Δεν προβλέπεται, όμως, να υποβάλει ο ίδιος εντολή απενεργοποίησης της παροχής, καθώς ο συγκεκριμένος καταναλωτής εκπροσωπείται πλέον από άλλη εταιρεία. Εφόσον η παλιά οφειλή εξοφληθεί ή ρυθμιστεί, η επισήμανση αίρεται και πάλι την ίδια ημέρα.
Αυτό είναι και ένα από τα σημεία στα οποία εξακολουθεί να εστιάζει η αγορά. Το νέο πλαίσιο δίνει στους παλαιούς προμηθευτές τη δυνατότητα να «ακολουθούν» μέσω του flag μια ανεξόφλητη οφειλή, όχι όμως να ζητούν αποκοπή της παροχής ενός καταναλωτή ο οποίος έχει ήδη μετακινηθεί σε άλλη εταιρεία.
Οι οφειλές από το 2024 και το όριο των τριών flags
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μεταβατική διάταξη για την πρώτη εφαρμογή του νέου μηχανισμού.
Η απόφαση δεν ορίζει ότι ολόκληρο το νέο καθεστώς ισχύει αναδρομικά από το 2024. Προβλέπει ειδικότερα ότι η πρώτη υποβολή Εντολής Επισήμανσης μπορεί να αφορά οφειλές οι οποίες έχουν καταστεί ληξιπρόθεσμες από την 1η Ιανουαρίου 2024 και μετά. Πρόκειται για ουσιώδη διαφοροποίηση, καθώς επιτρέπει στο νέο πληροφοριακό σύστημα να μην ξεκινήσει με «λευκό μητρώο» μόνο για τα χρέη που θα δημιουργηθούν μετά τη δημοσίευση της απόφασης.
Ακόμη και για τις παλαιότερες αυτές οφειλές, πάντως, οι προμηθευτές δεν απαλλάσσονται από τη διαδικασία που προβλέπει ο Κώδικας. Το ΦΕΚ αναφέρει ρητά ότι κατά την πρώτη υποβολή των flags οι εταιρείες οφείλουν να ακολουθήσουν τα προβλεπόμενα βήματα πριν καταχωρίσουν την επισήμανση.
Εάν κατά την πρώτη εφαρμογή του συστήματος διαπιστωθεί ότι ένας πελάτης έχει ενεργές επισημάνσεις από τουλάχιστον τρεις προμηθευτές, το δικαίωμά του να αλλάξει εταιρεία περιορίζεται αυτομάτως. Και εδώ, όμως, το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι οι εντολές πρέπει να είναι ενεργές. Εάν μία από τις οφειλές τακτοποιηθεί και το αντίστοιχο flag αρθεί, παύει να συντρέχει η προϋπόθεση των τριών ενεργών επισημάνσεων.
Ακόμη και ένα flag μπορεί να «μετρήσει» για τον νέο προμηθευτή
Το ίσως πιο ενδιαφέρον στοιχείο του νέου πλαισίου είναι ότι το όριο των τριών flags δεν ταυτίζεται με τους κανόνες βάσει των οποίων μια εταιρεία μπορεί να αποφασίσει αν θα δεχθεί έναν νέο πελάτη.
Η τροποποίηση του άρθρου 28 του Κώδικα προβλέπει ότι ένας προμηθευτής μπορεί να μη συνάψει σύμβαση εφόσον υπάρχουν ληξιπρόθεσμες οφειλές του αιτούντος είτε προς τον ίδιο από παλαιότερη σύμβαση είτε προς οποιονδήποτε άλλον προμηθευτή. Το ίδιο δικαίωμα υπάρχει όταν στο πληροφοριακό σύστημα βρίσκεται ενεργή έστω μία Εντολή Επισήμανσης ή όταν έχουν υποβληθεί τουλάχιστον δύο εντολές απενεργοποίησης του μετρητή λόγω χρεών μέσα στο δωδεκάμηνο πριν από την αίτηση.
Στην πράξη, επομένως, τα τρία flags αποτελούν το όριο στο οποίο ο ίδιος ο Κώδικας δεν επιτρέπει την αλλαγή προμηθευτή. Πριν από αυτό το σημείο, ο πελάτης εξακολουθεί να έχει θεσμικά τη δυνατότητα να αναζητήσει άλλη εταιρεία, δεν έχει όμως εξασφαλισμένο δικαίωμα να γίνει δεκτός από κάθε προμηθευτή στον οποίο θα απευθυνθεί.
Η αλλαγή αυτή δίνει στις εταιρείες ένα σαφέστερο εργαλείο πιστωτικής αξιολόγησης. Στη νέα αίτηση προσφοράς θα υπάρχει ευδιάκριτη ενημέρωση ότι ο προμηθευτής μπορεί να ζητήσει από τον αρμόδιο Διαχειριστή ιστορικά δεδομένα κατανάλωσης έως δύο ετών, το ιστορικό ενεργών επισημάνσεων και εντολών απενεργοποίησης, καθώς και τεχνικά χαρακτηριστικά της παροχής. Παράλληλα, στις συμβάσεις θα προβλέπεται ρητή συγκατάθεση του πελάτη για την παροχή προς τρίτους προμηθευτές πληροφοριών σχετικά με ληξιπρόθεσμες οφειλές και σχετικές εντολές όταν εξετάζεται αίτημα αλλαγής εταιρείας.
Τι προβλέπεται όταν ο λογαριασμός αμφισβητείται
Δικλίδα προστασίας προβλέπεται στις περιπτώσεις επίσημης αμφισβήτησης της οφειλής. Σύμφωνα με το νέο άρθρο 39, ο προμηθευτής δεν μπορεί να προχωρήσει στις συγκεκριμένες ενέργειες απενεργοποίησης του μετρητή ή καταγγελίας της σύμβασης λόγω υπερημερίας όταν ο πελάτης έχει υποβάλει έντυπο αμφισβήτησης του λογαριασμού και έχει προσφύγει στην αρμόδια αρχή ή στο δικαστήριο, κατά τα ειδικότερα προβλεπόμενα στη διάταξη. Σε περίπτωση απόρριψης της προσφυγής, η οφειλή επιβαρύνεται με τον νόμιμο τόκο υπερημερίας.
Την ίδια στιγμή, η εκκρεμής διαφορά δεν υποχρεώνει τον προμηθευτή να ανανεώσει επ’ αόριστον τη σύμβαση. Η εταιρεία μπορεί να αρνηθεί την ανανέωση, αρκεί να γνωστοποιήσει εγγράφως την πρόθεσή της τουλάχιστον 30 ημέρες πριν από τη λήξη της. Εάν η προθεσμία αυτή δεν τηρηθεί, η σύμβαση παρατείνεται αυτοδικαίως για 30 ημέρες.
Σχεδόν 3 δισ. ευρώ το βάρος των ληξιπρόθεσμων χρεών
Το νέο σύστημα τίθεται σε εφαρμογή σε μια αγορά όπου το απόθεμα των ληξιπρόθεσμων οφειλών παραμένει ιδιαίτερα υψηλό. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία της ΡΑΑΕΥ για το 2025, τα ανεξόφλητα χρέη ανέρχονται συνολικά σε 2,98 δισ. ευρώ.
Από αυτά, περίπου 1,45 δισ. ευρώ αφορούν πελάτες οι οποίοι εξακολουθούν να εκπροσωπούνται από την εταιρεία προς την οποία έχουν την οφειλή, ενώ περίπου 1,53 δισ. ευρώ συνδέονται με πρώην πελάτες που έχουν ήδη αλλάξει προμηθευτή. Το μεγαλύτερο βάρος βρίσκεται στη Χαμηλή Τάση, όπου οι οφειλές φθάνουν τα 2,13 δισ. ευρώ, έναντι 632,8 εκατ. ευρώ στη Μέση Τάση και 214,4 εκατ. ευρώ στην Υψηλή Τάση. Συνολικά, περίπου 2,74 εκατ. παροχές εμφανίζουν ανεξόφλητες υποχρεώσεις.
Οι αριθμοί εξηγούν και γιατί η αγορά πίεζε επί χρόνια για ένα λειτουργικό σύστημα που θα επέτρεπε την ανίχνευση επαναλαμβανόμενης υπερημερίας χωρίς να επαναφέρει οριζόντιους περιορισμούς στην ελεύθερη αλλαγή προμηθευτή.
Από το ΦΕΚ στην πρακτική εφαρμογή
Η δημοσίευση της απόφασης στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η ίδια η υπουργική απόφαση ορίζει ότι τίθεται σε ισχύ από τη δημοσίευσή της. Το θεσμικό πλαίσιο, επομένως, είναι πλέον ενεργό.
Το επόμενο στοίχημα βρίσκεται στην επιχειρησιακή του εφαρμογή. Οι Εντολές Επισήμανσης και οι εντολές απενεργοποίησης πρέπει να καταχωρίζονται στο πληροφοριακό σύστημα του αρμόδιου Διαχειριστή, ενώ οι προμηθευτές αποκτούν πρόσβαση στις ενεργές επισημάνσεις τόσο των υφιστάμενων όσο και των υποψήφιων πελατών τους.
Παράλληλα, το νέο πλαίσιο προβλέπει τη δυνατότητα της ΡΑΑΕΥ να αναπτύξει ηλεκτρονική εφαρμογή για τη διευκόλυνση της αλλαγής προμηθευτή, η οποία μπορεί να διασυνδεθεί με το gov.gr για την πιστοποίηση των στοιχείων του καταναλωτή. Αντίστοιχη εφαρμογή προβλέπεται και για τον Διαχειριστή του Δικτύου, ώστε να πιστοποιούνται η ημερομηνία υποβολής του αιτήματος αλλαγής και η ημερομηνία υλοποίησής του.
Το ΦΕΚ δεν περιλαμβάνει, ωστόσο, συγκεκριμένο επιχειρησιακό χρονοδιάγραμμα για την πλήρη ανάπτυξη αυτών των υποδομών, στοιχείο στο οποίο εστιάζουν ήδη παράγοντες της αγοράς. Έτσι, ενώ από τις 26 Αυγούστου το νέο καθεστώς έχει αποκτήσει πλήρη θεσμική υπόσταση, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται πλέον στο πόσο γρήγορα θα καταστεί λειτουργικό στην πράξη το πληροφοριακό σύστημα που θα αποτελέσει την «καρδιά» του debt flagging.
Σε κάθε περίπτωση, το βασικό μήνυμα των νέων κανόνων είναι διττό. Η αλλαγή προμηθευτή παραμένει δικαίωμα του καταναλωτή και η ύπαρξη μιας οφειλής δεν οδηγεί αυτόματα σε αποκλεισμό από την αγορά. Όταν, όμως, δημιουργείται επαναλαμβανόμενο ιστορικό σε διαφορετικές εταιρείες, το νέο σύστημα επιτρέπει πλέον στους προμηθευτές να το γνωρίζουν και, στην περίπτωση τριών ενεργών επισημάνσεων από διαφορετικές εταιρείες, να ενεργοποιείται το θεσμικό «φρένο» στην επόμενη μετακίνηση.
Διαβάστε ακόμη
