Ένα νέο, σαφώς αυστηρότερο πλαίσιο ενεργειακής ετοιμότητας σχεδιάζει η Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς τα δυο πολεμικά «μέτωπα» σε Μέση Ανατολή και Ουκρανία, τα χαμηλά αποθέματα φυσικού αερίου και η στενότητα στα πετρελαϊκά προϊόντα συνθέτουν ένα τοπίο ενεργειακής πολυκρίσης και επαναφέρουν τις μνήμες τις δύσκολης περιόδου του 2022-2023.
Αυτό είναι το μήνυμα των βασικών διατάξεων του σχεδίου Κανονισμού που επεξεργάζεται η Κομισιόν για την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας στους τομείς ηλεκτρισμού και φυσικού αερίου, το οποίο, εφόσον εγκριθεί, αλλάζει ουσιαστικά τη φιλοσοφία διαχείρισης ενεργειακών κρίσεων στην ΕΕ. Το ότι η συζήτηση αυτή γίνεται στην παρούσα περίοδο σηματοδοτεί την αναβάθμιση του επιπέδου ενεργειακού συναγερμού στο μπλοκ σε «πορτοκαλί» και φαίνεται να εμπεριέχει τη διαπίστωση ότι το ισχύον πλαίσιο -που χτίστηκε με βάση τα διδάγματα της προηγούμενης ενεργειακής κρίσης- δεν επαρκεί για την αντιμετώπιση των επόμενων και γι΄ αυτό απαιτείται η αναβάθμιση των μηχανισμών που θα επιτρέπουν παρεμβάσεις πριν η αγορά φτάσει στο σημείο των πραγματικών ελλείψεων.
Η λογική πίσω από τις αλλαγές που δρομολογούνται είναι ότι οι αγορές ηλεκτρισμού και φυσικού αερίου δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται αυτοτελώς, καθώς παρουσιάζουν ισχυρή αλληλεξάρτηση όσο το φυσικό αέριο καταλαμβάνει ακόμα σημαντικό χώρο στο μείγμα της ηλεκτροπαραγωγής πολλών χωρών της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας. Παράλληλα, καθορίζει σε σημαντικό βαθμό την τιμολόγηση του ηλεκτρισμού στα Χρηματιστήρια Ενέργειας, στη βάση του μοντέλου οριακής τιμολόγησης που τέθηκε υπό αμφισβήτηση στον απόηχο της ενεργειακής κρίσης του 2022-2023, αλλά τελικά διατηρήθηκε με σημειακές αλλαγές.
Πανευρωπαϊκός μηχανισμός έγκαιρης προειδοποίησης για αέριο και ηλεκτρισμό
Μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες του σχεδίου είναι η πρόταση δημιουργίας περιφερειακού/πανευρωπαϊκού «μηχανισμό συναγερμού» τόσο στο φυσικό αέριο όσο και στον ηλεκτρισμό. Πιο συγκεκριμένα, επανέρχεται και μονιμοποιείται ο σχετικός μηχανισμός για το αέριο που είχε θεσπιστεί προσωρινά κατά την περίοδο 2022-2023, με φόντο την παραδοχή της Κομισιόν ότι η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή ανέδειξε το πόσο ευάλωτη είναι η ΕΕ στους κλυδωνισμούς της παγκόσμιας αγοράς LNG (από την οποία το μπλοκ εμφανίζει ολοένα και μεγαλύτερη εξάρτηση). Προτείνεται επίσης για πρώτη φορά η επέκταση του μηχανισμού και στο ρεύμα.
Τρία επίπεδα συναγερμού στο φυσικό αέριο
Στο αέριο διατηρούνται τρία επίπεδα κρίσης. Το πρώτο είναι η «έγκαιρη προειδοποίηση», όταν υπάρχουν αξιόπιστες ενδείξεις ότι έρχεται σοβαρή επιδείνωση. Ακολουθεί ο «συναγερμός» όταν έχει ήδη σημειωθεί διαταραχή στην προσφορά ή εξαιρετικά υψηλή ζήτηση, αλλά η αγορά εξακολουθεί να μπορεί να αντιμετωπίσει την κατάσταση. Το τρίτο στάδιο είναι η «κατάσταση έκτακτης ανάγκης», όταν πλέον τα εργαλεία της αγοράς δεν επαρκούν και χρειάζονται παρεμβάσεις εκτός του πλαισίου της αγοράς για να θωρακιστεί η ασφάλεια της τροφοδοσίας.
Η μεγάλη αλλαγή είναι ότι η Κομισιόν θα μπορεί να ανεβάζει το επίπεδο αντιμετώπισης από εθνικό σε περιφερειακό ή ευρωπαϊκό. Στην περίπτωση του φυσικού αερίου, δύο κράτη που έχουν ήδη κηρύξει εθνικό alarm μπορούν να οδηγήσουν σε ευρωπαϊκή ενεργοποίηση του μηχανισμού.
Επέκταση του μηχανισμού και στον ηλεκτρισμό
Αντίστοιχος μηχανισμός δημιουργείται για πρώτη φορά και στον ηλεκτρισμό. Η Επιτροπή θα μπορεί να κηρύξει πανευρωπαϊκό συναγερμό όταν διαπιστώνει ουσιαστικό κίνδυνο κρίσης επάρκειας ηλεκτρικού ρεύματος, ακόμη κι αν η αγορά εξακολουθεί να λειτουργεί χωρίς υποχρεωτικές περικοπές. Σε αυτό το στάδιο θα μπορεί να επιβάλλει και υποχρεωτικές προσαρμογές της ζήτησης σε εθνικό επίπεδο, προσδιορίζοντας το ύψος τους.
Το κλειδί είναι ότι οι Βρυξέλλες θέλουν να μεταφέρουν την παρέμβαση χρονικά νωρίτερα: πριν μία σοβαρή διαταραχή εξελιχθεί σε blackout ή σε αδυναμία κάλυψης της ζήτησης αερίου.
Μείωση κατανάλωσης αερίου, κοινές αγορές και «γέμισμα» αποθηκών
Στο φυσικό αέριο, ο πανευρωπαϊκός συναγερμός ανοίγει ένα αρκετά ευρύ οπλοστάσιο.
Το σχέδιο δίνει στην Κομισιόν τη δυνατότητα να ζητά από τα κράτη-μέλη μείωση της κατανάλωσης φυσικού αερίου, να ενεργοποιεί μηχανισμούς συγκέντρωσης της ζήτησης, ακόμη και ένα ευρωπαϊκό σύστημα κοινών προμηθειών, αλλά και να θέτει σε εφαρμογή ειδικά μέτρα για τις αποθήκες φυσικού αερίου Πρόκειται για γνωστά μέτρα από την «εργαλειοθήκη» του 2022-2023, τα οποία όμως αποκτούν πλέον μόνιμο χαρακτήρα.
Ειδικά όσον αφορά στην αποθήκευση αερίου, σε περίπτωση περιφερειακού ή πανευρωπαϊκού συναγερμού θα μπορούν να ενεργοποιούνται προσωρινά μέτρα για την πλήρωση των υπόγειων αποθηκών, όπως νέες δημοπρασίες, χαμηλότερα τέλη αποθήκευσης, ορισμός «προμηθευτή τελευταίου καταφυγίου» για την πλήρωση των εγκαταστάσεων ή ακόμη και απαίτηση από τις εταιρείες να κρατούν γεμάτη τη χωρητικότητα που έχουν δεσμεύσει έως την 1η Νοεμβρίου.
Οι προβλέψεις αποκτούν ιδιαίτερη με δεδομένη την τρέχουσα εικόνα ετοιμότητας της αγοράς φυσικού αερίου της ΕΕ. Στα μέσα Σεπτεμβρίου οι ευρωπαϊκές αποθήκες αερίου βρίσκονταν περίπου στο 69%, αισθητά χαμηλότερα από τον πενταετή εποχικό μέσο όρο του 85%.
Η Κομισιόν επιμένει πάντως ότι δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή άμεσος κίνδυνος επάρκειας φυσικού αερίου. Στις 3 Σεπτεμβρίου η Ομάδα Συντονισμού για το αέριο έκρινε ότι η ΕΕ παραμένει αρκετά ανθεκτική για τον χειμώνα χάρη στη μεγαλύτερη διαφοροποίηση των προμηθειών, την αυξημένη δυναμικότητα LNG και τη χαμηλότερη κατανάλωση αερίου. Παράλληλα όμως αναγνώρισε ότι η κατάσταση στη Μέση Ανατολή, η διακοπή της παραγωγής LNG στο Κατάρ και η μεταβλητότητα στις διεθνείς αγορές απαιτούν στενή παρακολούθηση.
Τι γίνεται με την υποχρέωση πλήρωσης των αποθηκών αερίου κατά 90%
Οσον αφορά στην υποχρέωση για πλήρωση των αποθηκών φυσικού αερίου της ΕΕ κατά 90% έως τη 1η Νοεμβρίου κάθε έτους (για την οποία ασκούνται πιέσεις για άμεση χαλάρωση και από ελληνικής πλευράς), το προσχέδιο του Κανονισμού ρίχνει «τίτλους τέλους» στο τέλος του 2027. Από εκεί και πέρα, η εν λόγω υποχρέωση αντικαθίσταται με ευέλικτα μέτρα αποθήκευσης που θα ενεργοποιούνται σε περιόδους περιφερειακού ή πανευρωπαϊκού συναγερμού, όπως προαναφέρθηκε. Με άλλα λόγια, η Κομισιόν φαίνεται να μετακινείται από το μοντέλο των υποχρεωτικών ετήσιων ποσοτικών στόχων σε πιο ευέλικτη διαχείριση. Το ισχύον πλαίσιο άλλωστε είχε ήδη αρχίσει να πηγαίνει προς αυτή την κατεύθυνση, προσφέροντας μεγαλύτερη ευελιξία ώστε οι υποχρεώσεις πλήρωσης να μην προκαλούν τεχνητή πίεση στις τιμές του φυσικού αερίου.
Ποιοι θα προστατεύονται αν χρειαστούν περικοπές ρεύματος
Στον ηλεκτρισμό, το νέο πλαίσιο πηγαίνει ένα βήμα πιο πέρα, εισάγοντας την κατηγορία «προστατευμένων καταναλωτών ηλεκτρικής ενέργειας».
Σε αυτήν θα πρέπει να περιλαμβάνονται τουλάχιστον νοικοκυριά, πυρηνικές εγκαταστάσεις και βασικές κοινωνικές υπηρεσίες, ενώ τα κράτη θα καταρτίζουν και θα επικαιροποιούν τους σχετικούς καταλόγους.
Αυτό έχει πρακτική σημασία στην ακραία περίπτωση που απαιτηθούν προγραμματισμένες περικοπές φορτίου. Το σχέδιο προβλέπει περιφερειακά σχέδια μείωσης φορτίων, τα οποία θα λαμβάνουν υπόψη τη σταθερότητα του δικτύου, την αλληλεγγύη μεταξύ κρατών, τις βασικές ανάγκες των προστατευμένων καταναλωτών και τη συνέχιση κρίσιμων δημόσιων υπηρεσιών.
Αν από τον απλό συναγερμό φτάσουμε σε πραγματική κατάσταση εκτάκτου ανάγκης σε εθνικό ή περιφερειακό επίπεδο, ακόμη και οι εθνικές στρατηγικές εφεδρείες ηλεκτρικής ενέργειας θα μπορούν, εφόσον αυτό είναι τεχνικά δυνατό, να χρησιμοποιηθούν για την υποστήριξη γειτονικών κρατών.
Stress tests ανά διετία και νέο «οπλοστάσιο» για τις υποδομές
Η αλλαγή δεν αφορά μόνο το τι γίνεται όταν ξεσπάσει η κρίση. Κάθε κράτος θα υποχρεωθεί να διαθέτει ενιαίο σχέδιο Ετοιμότητας και Αντιμετώπισης Κρίσεων για αέριο και ηλεκτρισμό, στη βάση κοινών ευρωπαϊκών σεναρίων κινδύνου που θα καλύπτουν από φυσικές καταστροφές και ακραία καιρικά φαινόμενα έως εμπορικούς, χρηματοοικονομικούς, γεωπολιτικούς και τεχνολογικούς κινδύνους (βλέπε κυβερνοεπιθέσεις). Τα εθνικά σχέδια θα πρέπει να περιλαμβάνουν όχι μόνο εθνικές αλλά και περιφερειακές και διμερείς δράσεις, ακριβώς για να αποφεύγεται μια κατάσταση όπου μία χώρα προστατεύει το δικό της σύστημα μεταφέροντας την κρίση στον γείτονά της.
Προβλέπονται επίσης προσομοιώσεις κρίσης ανά δύο χρόνια, ενώ τα πρώτα νέα σχέδια θα πρέπει -σύμφωνα πάντα με το σχέδιο Κανονισμού- να ολοκληρωθούν εντός 18 μηνών από την έναρξη ισχύος και στη συνέχεια να επικαιροποιούνται ανά διετία. Το νέο πλαίσιο επεκτείνεται ακόμη και στην κατασκευή ενεργειακών έργων. Νέες κρίσιμες εγκαταστάσεις –δίκτυα, σταθμοί παραγωγής, αποθήκες αερίου και ηλεκτρισμού, υποδομές υδρογόνου και συστήματα ελέγχου– θα πρέπει να περνούν από αξιολόγηση ανθεκτικότητας πριν από κρίσιμες αποφάσεις για την αδειοδότηση και τη χρηματοδότησή τους, εξετάζοντας όλα τα είδη κινδύνων.
Το ανοιχτό «μέτωπο» των καυσίμων και η προειδοποίηση Τζιτζικώστα
Ενώ οι Βρυξέλλες χτίζουν το νέο θεσμικό πλαίσιο για αέριο και ρεύμα, η πιο άμεση πίεση για τους καταναλωτές και τις μεταφορές προέρχεται σήμερα από τα πετρελαϊκά προϊόντα. Ενδεικτικό του αυξημένου βαθμού ανησυχίας ήταν η επισήμανση του Επιτρόπου Μεταφορών Απόστολου Τζιτζικώστα κατά την άτυπη Σύνοδο των υπουργών Μεταφορών στο Δουβλίνο (τη Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου) ότι, αν η κατάσταση επιδεινωθεί, θα ζητήσει τη σύγκληση έκτακτης υπουργικής συνόδου για να συζητηθούν επείγοντα μέτρα. Σημειώνεται ότι έκτακτη Σύνοδο Κορυφής για τι τιμές των καυσίμων έχει ζητήσει και ο πρωθυπουργός της Σλοβακίας Ρόμπερτ Φίτσο.
Η προειδοποίηση έρχεται την ώρα που η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με συνθήκες στενότητας στην αγορά diesel και αεροπορικών καυσίμων. Έχει τη σημασία του ότι η Energy Aspects προβλέπει έλλειμμα αεροπορικών καυσίμων περίπου 510.000 βαρελιών ημερησίως στην Ευρώπη κατά το δ’ τρίμηνο του έτους.
Η Γαλλία βλέπει ήδη άδειες αντλίες
Η πιο απτή προειδοποίηση έρχεται αυτή τη στιγμή από τη Γαλλία. Σύμφωνα με την επίσημη πλατφόρμα παρακολούθησης καυσίμων της χώρας, μόλις το 86% των πρατηρίων λειτουργούσε χωρίς πρόβλημα, πράγμα που σημαίνει ότι περίπου 14% αντιμετώπιζε έλλειψη τουλάχιστον ενός προϊόντος, βενζίνης ή diesel. Παρά τις πληροφορίες για πρατήρια χωρίς καύσιμα και τις ουρές στο Παρίσι, η κυβέρνηση Μακρόν διαβεβαιώνει ότι δεν υπάρχει γενικευμένο πρόβλημα τροφοδοσίας και ότι συνολικά η χώρα διαθέτει επαρκή εφοδιασμό. Η Γαλλία πιέζει παράλληλα τις Βρυξέλλες για προσωρινές εξαιρέσεις σε ευρωπαϊκούς κανόνες καυσίμων, υποστηρίζοντας ότι χαλάρωση ορισμένων προδιαγραφών για αποθείωση και ανάμειξη βιοκαυσίμων θα μπορούσε να αυξήσει την ευρωπαϊκή παραγωγή diesel και κηροζίνης έως και κατά 20%.
Κομισιόν: Άλλο η στενότητα καυσίμων, άλλο η γενικευμένη έλλειψη
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιμένει πάντως στη διάκριση μεταξύ στενότητας και γενικευμένης έλλειψης. Η Ομάδα Συντονισμού για τα πετρελαιοειδή ανέφερε στις 8 Σεπτεμβρίου ότι δεν υπάρχει συνολικό πρόβλημα εφοδιασμού στην ΕΕ και ότι τα εμπορικά και έκτακτα αποθέματα παραμένουν επαρκή. Προειδοποίησε όμως ότι η συνέχιση της κρίσης στη Μέση Ανατολή σε συνδυασμό με την αυξημένη φθινοπωρινή και χειμερινή ζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω σύσφιξη των συνθηκών στην αγορά τις επόμενες εβδομάδες και μήνες.
Διαβάστε ακόμη
