Με τις διαπραγματεύσεις στην Αττάλεια της Τουρκίας να παίζουν ήδη τις… καθυστερήσεις η 31η Διάσκεψη του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή (COP31) εξελίσσεται σε πεδίο σκληρής αναμέτρησης γύρω από το μέλλον του παγκόσμιου ενεργειακού χάρτη. Σε μια συγκυρία που σφραγίζεται από τον πόλεμο στο Ιράν, τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ, την ακρίβεια και την εκρηκτική αύξηση της ενεργειακής ζήτησης λόγω της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI), η «ενεργειακή ασφάλεια» δείχνει να εκτοπίζει την επείγουσα κλιματική δράση.

Η δημοσιοποίηση του δεύτερου προσχεδίου της λεγόμενης «Συμφωνίας της Αττάλειας» (Antalya Accord) —το οποίο συρρικνώθηκε στις 9 σελίδες (80 διατάξεις) από τις 18 σελίδες (144 διατάξεις) του αρχικού κειμένου της Δευτέρας— προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων, αναδεικνύοντας νέα διακυβεύματα και απρόσμενες συμμαχίες.

Τα 5 μεγάλα αγκάθια του τελικού κειμένου

1. Η εξαφάνιση των ορυκτών καυσίμων και του «οδικού χάρτη»
Από το αναθεωρημένο προσχέδιο αφαιρέθηκε κάθε ρητή αναφορά στη σταδιακή κατάργηση (phaseout) ή τη μετάβαση μακριά από τον άνθρακα, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο — η λέξη «ορυκτά» (fossil) δεν εμφανίζεται πλέον πουθενά στο κείμενο. Ακόμη περισσότερο, απαλείφθηκε η αναφορά στον παγκόσμιο οδικό χάρτη απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα που είχε προετοιμάσει η βραζιλιάνικη προεδρία της COP30, γεγονός που επικριτές χαρακτήρισαν «κατάφωρη οπισθοδρόμηση».

2. Η εκτόξευση της τεχνολογίας δέσμευσης άνθρακα (CCUS)
Στη θέση των ορυκτών καυσίμων, το κείμενο τοποθετεί για πρώτη φορά στο επίκεντρο την «επιτάχυνση της δέσμευσης, χρήσης και αποθήκευσης άνθρακα» (CCUS). Προτείνεται (υπό διαπραγμάτευση, εντός αγκυλών) ο προσωρινός στόχος δέσμευσης τουλάχιστον 500 εκατομμυρίων τόνων CO₂ ετησίως έως το 2035, με μακροπρόθεσμη προοπτική τους 1,3 έως 2,5 δισεκατομμύρια τόνους (έναντι 38 δισ. τόνων ετήσιων παγκόσμιων εκπομπών από την ενέργεια). Ενώ οι υποστηρικτές της τη θεωρούν απαραίτητη λύση για τις βαριές βιομηχανίες, επιστήμονες και περιβαλλοντικές οργανώσεις (όπως η Greenpeace και το Center for International Environmental Law) προειδοποιούν ότι πρόκειται για δαπανηρή και μη δοκιμασμένη σε μεγάλη κλίμακα τεχνολογία, η οποία χρησιμοποιείται ως «σωσίβιο» για τη συνέχιση των εξορύξεων, με πρόσχημα τις τεράστιες ενεργειακές ανάγκες των data centers της AI.

3. Ο στόχος εξηλεκτρισμού «35-by-35» χωρίς εγγύηση για ΑΠΕ
Η τουρκική προεδρία προωθεί τη δέσμευση αύξησης του μεριδίου της ηλεκτρικής ενέργειας στην παγκόσμια τελική κατανάλωση από 23% σήμερα σε 35% έως το 2035 (μέσω ηλεκτρικών οχημάτων, αντλιών θερμότητας κ.ά.). Ωστόσο, στο νέο κείμενο αποδυναμώθηκε η υποχρεωτικότητα του στόχου για τα κράτη, μετατρέποντάς τον σε κάλεσμα για «παγκόσμια συνεργασία». Επιπλέον, δεν ξεκαθαρίζεται ότι η ηλεκτρική ενέργεια πρέπει να παράγεται από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο το ρεύμα να προέρχεται από μονάδες άνθρακα ή φυσικού αερίου — γεγονός που εξηγεί γιατί μόλις 75 χώρες έχουν στηρίξει μέχρι στιγμής την πρωτοβουλία.

4. Η επίσημη παραδοχή υπέρβασης του 1,5°C
Για πρώτη φορά σε απόφαση COP, αναγνωρίζεται ρητά ότι η άνοδος της παγκόσμιας θερμοκρασίας αναμένεται να ξεπεράσει το κρίσιμο όριο των 1,5°C της Συμφωνίας του Παρισιού. Το σχέδιο επιχειρεί να ισορροπήσει αυτή την παραδοχή ποντάροντας στις τεχνολογίες αφαίρεσης άνθρακα (carbon removals) από την ατμόσφαιρα, ώστε να επανέλθουν οι θερμοκρασίες σε χαμηλότερα επίπεδα στο μέλλον.

5. Το «ψαλίδι» στη χρηματοδότηση προσαρμογής
Ενώ το κείμενο αναγνωρίζει ότι απαιτούνται 305 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως για την προσαρμογή των αναπτυσσόμενων χωρών στην κλιματική κρίση, αφαιρέθηκε η συγκεκριμένη δέσμευση για τριπλασιασμό της διεθνούς βοήθειας στα 120 δισ. δολάρια έως το 2035, παραπέμποντας την απόφαση στην επόμενη διάσκεψη (COP32). Παράλληλα, η ομάδα των G77 και η Κίνα συγκρούονται για τη δομή του Μηχανισμού Δίκαιης Μετάβασης (Just Transition Mechanism), απαιτώντας έναν ανεξάρτητο θεσμό με πραγματική χρηματοδοτική και τεχνική ισχύ.

Τα νέα στρατόπεδα: Ποιος συμμαχεί με ποιον στην Αττάλεια

Οι διαπραγματεύσεις στην Αττάλεια αποκάλυψαν μια βαθιά αναδιάταξη δυνάμεων, η οποία ξεπερνά τον παραδοσιακό διαχωρισμό ανάμεσα στον «ανεπτυγμένο Βορρά» και τον «αναπτυσσόμενο Νότο». Στο κέντρο αυτής της νέας ισορροπίας βρίσκεται η συν-προεδρία της Τουρκίας και της Αυστραλίας, η οποία υιοθετεί μια γραμμή «ρεαλπολιτίκ της υλοποίησης».

  • Ο Τούρκος πρόεδρος της COP31, Μουράτ Κουρούμ, και ο Αυστραλός επικεφαλής των διαπραγματεύσεων, Κρις Μπόουεν, υποστηρίζουν ότι η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα συμφωνήθηκε ήδη στην COP28 του Ντουμπάι και δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνεται. Αντίθετα, προκρίνουν τον εξηλεκτρισμό (μέσω του στόχου 35-by-35) και την τεχνολογία δέσμευσης άνθρακα ως τις μόνες ρεαλιστικές λύσεις που μπορούν να εξασφαλίσουν ομοφωνία.
  • Τη γραμμή αυτή αξιοποιεί στο έπακρο το μπλοκ των πετρελαιοπαραγωγών κρατών, με αιχμή τη Σαουδική Αραβία, τη Ρωσία, το Κατάρ και το Κουβέιτ. Πλαισιωμένες από περίπου 700 λομπίστες εταιρειών ενέργειας και δέσμευσης άνθρακα —αρκετοί εκ των οποίων απέκτησαν πρόσβαση ακόμη και στις αίθουσες διαπραγματεύσεων— οι χώρες αυτές πέτυχαν να εξαφανιστεί κάθε αναφορά στα ορυκτά καύσιμα από το προσχέδιο. Χαρακτηριστική είναι η στάση του Ριάντ, το οποίο προβάλλει το δικό του φιλόδοξο πρόγραμμα δέσμευσης 335 εκατομμυρίων τόνων CO₂ ετησίως έως το 2040, επιχειρώντας να μετατοπίσει τη συζήτηση από την κατάργηση των εξορύξεων στη «διαχείριση του άνθρακα».
  • Την ίδια στιγμή, βαριά σκιά πάνω από τη σύνοδο ρίχνει ο άξονας της Σενζέν (ΗΠΑ – Κίνα – Ρωσία). Παρότι οι Ηνωμένες Πολιτείες απουσιάζουν επισήμως από τις εργασίες της COP31, η παράλληλη τριμερής σύνοδος στη Σενζέν της Κίνας κατέληξε σε κοινή δέσμευση για αύξηση της παραγωγής και προσφοράς διυλισμένων πετρελαϊκών προϊόντων. Η κίνηση αυτή επιβεβαιώνει ότι για τις μεγάλες δυνάμεις η ενεργειακή επάρκεια εκτός κλιματικών συνόδων αποτελεί κορυφαία προτεραιότητα. Στο ίδιο μήκος κύματος της «τεχνολογικής ουδετερότητας» κινούνται και αναδυόμενες οικονομίες όπως η Ινδία και η Ινδονησία, με το Νέο Δελχί να στηρίζει ανοιχτά την ένταξη της δέσμευσης άνθρακα στο τελικό κείμενο, προβάλλοντας το επιχείρημα ότι «ένα πρόβλημα που δημιουργήθηκε από την επιστήμη θα λυθεί από την επιστήμη».
  • Απέναντι σε αυτή τη σύγκλιση, η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται σε εμφανή αμυντική στάση, παγιδευμένη ανάμεσα στις αρχές της και στους αναγκαίους συμβιβασμούς. Ο Επίτροπος Κλίματος, Βόπκε Χούκστρα, κατήγγειλε τη συμφωνία της Σενζέν, ενώ ο Γερμανός υπουργός Περιβάλλοντος, Κάρστεν Σνάιντερ, επιτέθηκε ευθέως σε όσους «κερδίζουν πολλά χρήματα» από τα ορυκτά καύσιμα και μπλοκάρουν την αναφορά τους. Ωστόσο, οι Ευρωπαίοι διαπραγματευτές εμφανίζονται πλέον έτοιμοι για τακτικά ανταλλάγματα: να αποδεχτούν τη δέσμευση άνθρακα, αρκεί να διατηρηθεί ισχυρή αναφορά στην αντιμετώπιση της υπέρβασης του ορίου των 1,5°C, τον εξηλεκτρισμό και την κλιματική επιστήμη. Παράλληλα, η ΕΕ δέχεται σφοδρά πυρά από τις αναπτυσσόμενες χώρες, οι οποίες την κατηγορούν ότι αποτελεί το βασικό εμπόδιο για την αύξηση της χρηματοδότησης προσαρμογής.
  • Στον αντίποδα των συμβιβασμών στέκονται οι ευάλωτες χώρες και οι περιβαλλοντικές οργανώσεις, που υψώνουν τους τόνους μπροστά στον κίνδυνο να μείνουν απροστάτευτες. Ο υπουργός Κλίματος του Παναμά, Χουάν Κάρλος Ναβάρο, προειδοποίησε με ανοιχτή επιστολή ότι η χώρα του θα ασκήσει βέτο σε οποιαδήποτε συμφωνία δεν περιλαμβάνει πλαφόν στην παραγωγή πετρελαίου, ενώ αφρικανικές οργανώσεις, όπως η Power Shift Africa, προειδοποιούν ότι το κείμενο οδηγεί σε μια «COP-φάντασμα» (ghost COP) χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα.
  • Τέλος, έναν απρόσμενο αλλά καθοριστικό ρόλο διεκδικούν οι μεγάλοι επιχειρηματικοί και χρηματοπιστωτικοί κολοσσοί. Περισσότερες από 120 πολυεθνικές εταιρείες και τράπεζες —μεταξύ των οποίων οι Siemens, BNP Paribas, ING, Nestlé και Fortescue— παρενέβησαν δυναμικά ζητώντας αυστηρή και δεσμευτική γλώσσα για τον ταχύ εξηλεκτρισμό της παγκόσμιας οικονομίας. Για την αγορά, το ζήτημα δεν είναι πλέον ιδεολογικό αλλά καθαρά οικονομικό: οι επενδύσεις στην καθαρή ενέργεια απαιτούν σαφές και σταθερό πολιτικό σήμα, το οποίο η ασάφεια του προσχεδίου της Αττάλειας απειλεί να υπονομεύσει.

Το στοίχημα των επόμενων ωρών

Η εικόνα στην Αττάλεια αποτυπώνει μια βαθιά μετατόπιση της διεθνούς ατζέντας. Η κλιματική διπλωματία δεν διεξάγεται πλέον σε κενό αέρος: η επιστροφή της σκληρής γεωπολιτικής, ο φόβος ενεργειακών μπλακ-άουτ λόγω περιφερειακών πολέμων και η κούρσα επικράτησης στην Τεχνητή Νοημοσύνη δίνουν ισχυρά επιχειρήματα στις χώρες που ζητούν «τεχνολογική ευελιξία» αντί για ρητές απαγορεύσεις.

Το ερώτημα που καλείται να απαντήσει το τελικό παζάρι των υπουργών είναι αν το τίμημα της ομοφωνίας των σχεδόν 200 χωρών θα είναι η θεσμοθέτηση της δέσμευσης άνθρακα ως βασικού πυλώνα της παγκόσμιας πολιτικής — αφήνοντας, για πρώτη φορά μετά το Ντουμπάι, τα ορυκτά καύσιμα εκτός κάδρου.

Διαβάστε ακόμη