Με τον χειμώνα να είναι ήδη εδώ, η Ευρώπη είναι αντιμέτωπη με τη δεύτερη μεγάλη ενεργειακή κρίση της μέσα σε λιγότερο από πέντε χρόνια, φέρνοντας στο φως τις έντονες οικονομικές διαφοροποιήσεις σε ολόκληρη την ήπειρο. Μετά το γεωπολιτικό σοκ της 28ης Φεβρουαρίου 2026 και το επακόλουθο κλείσιμο των στρατηγικών Στενών του Ορμούζ, οι παγκόσμιες τιμές των ορυκτών καυσίμων έχουν εκτοξευθεί. Σε απάντηση, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν αποδεσμεύσει συνολικά €40,76 δισεκατομμύρια σε βραχυπρόθεσμα δημοσιονομικά μέτρα για να προστατεύσουν τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις από το βάρος των αυξημένων λογαριασμών, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του Bruegel 2026 European Energy Crisis Fiscal Response Tracker.
Τα περισσότερα από τα δημοσιονομικά μέτρα ανακοινώθηκαν τον Μάρτιο, αμέσως μετά την έναρξη του πολέμου ΗΠΑ-Ιράν και την πρώτη αύξηση των τιμών των ορυκτών καυσίμων. Μετά από αυτήν την αρχική κορύφωση, οι νέες ανακοινώσεις επιβραδύνθηκαν μέχρι τον Αύγουστο, καθώς οι τιμές του πετρελαίου υποχώρησαν μεταξύ Απριλίου και Ιουλίου πριν αυξηθούν ξανά. Τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ανακοίνωσαν ένα δεύτερο κύμα ουσιαστικών μέτρων.
Η συντριπτική πλειοψηφία (σχεδόν το 70%) των 40,76 δισεκατομμυρίων ευρώ που δεσμεύτηκαν από τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις προέρχεται από μειώσεις φόρων και επιστροφές, οι οποίες περιλαμβάνουν μειώσεις στον ειδικό φόρο κατανάλωσης και στον ΦΠΑ για τα ορυκτά καύσιμα. Αυτές οι μειώσεις φόρων ισχύουν σχεδόν αποκλειστικά για τα ορυκτά καύσιμα. Οι άμεσες πληρωμές είναι το δεύτερο πιο σημαντικό μέσο.
Η κατανομή των ευρωπαϊκών δαπανών
Η δημοσιονομική κινητοποίηση της Ευρώπης απέναντι στην κρίση του 2026 αποκαλύπτει δύο εντελώς διαφορετικές στρατηγικές προσέγγισης, ανάλογα με το αν εξετάζει κανείς τα απόλυτα ποσά ή τη σχετική επιβάρυνση των εθνικών οικονομιών. Στην πρώτη κατηγορία, πέντε χώρες ηγούνται σε απόλυτα μεγέθη δαπανών, συγκεντρώνοντας περισσότερο από το 70% της συνολικής ευρωπαϊκής βοήθειας. Στην κορυφή βρίσκονται η Ισπανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία, ακολουθούμενες στενά από την Πολωνία και την Ιταλία. Οι χώρες αυτές διοχέτευσαν τεράστια κεφάλαια για να συγκρατήσουν το κόστος στις μεγάλες βιομηχανικές και καταναλωτικές τους βάσεις.
Στη δεύτερη κατηγορία, η εικόνα ανατρέπεται όταν εξετάζουμε τις δαπάνες ως ποσοστό του ΑΕΠ, δηλαδή τη σχετική προσπάθεια κάθε χώρας αναλογικά με την οικονομική της ισχύ. Εδώ, οι οικονομίες της περιφέρειας αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο βάρος, με την Ισπανία και τη Βουλγαρία να πρωτοστατούν. Η Ελλάδα κατατάσσεται στις κορυφαίες θέσεις αυτής της λίστας, μαζί με την Κύπρο και την Πορτογαλία.
Δαβίδ εναντίον Γολιάθ
Η δεξαμενή σκέψης οικονομικής πολιτικής Bruegel με έδρα τις Βρυξέλλες αποκαλύπτει μια βαθιά ασυμμετρία στον τρόπο με τον οποίο τα ευρωπαϊκά έθνη αντιμετωπίζουν το σοκ. Πέντε κράτη—η Ισπανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γερμανία, η Πολωνία και η Ιταλία—αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 70% των συνολικών €40,76 δισεκατομμυρίων που διατέθηκαν στην Ευρώπη. Για αυτές τις βιομηχανικές δυνάμεις, οι τεράστιες απόλυτες ενέσεις ρευστότητας αποτελούν τον κύριο μηχανισμό άμυνας για τους μεγάλους παραγωγικούς τους κλάδους και τους καταναλωτές τους.
Ωστόσο, όταν η μέτρηση γίνεται ως ποσοστό του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ), το σκηνικό αλλάζει εντελώς. Μικρότερες, πιο ευάλωτες οικονομικά περιφερειακές οικονομίες δεσμεύουν τα μεγαλύτερα μερίδια της εθνικής τους παραγωγής για την ενεργειακή άμυνα. Μαζί με τη Βουλγαρία, την Κύπρο και την Πορτογαλία, η Ελλάδα βρίσκεται στην κορυφή του πίνακα των σχετικών δημοσιονομικών παρεμβάσεων.
Αυτές οι υψηλές σχετικές δαπάνες αποτελούν δίκοπο μαχαίρι. Σε αντίθεση με τη Γερμανία ή το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ελλάδα δεν διαθέτει βαθιά δημοσιονομικά αποθέματα. Φέροντας το υψηλότερο ποσοστό χρέους προς ΑΕΠ στην Ευρωζώνη, η απόφαση της Αθήνας να καταταχθεί μεταξύ των κορυφαίων σχετικών δαπανηρών φορέων αποτελεί ένα εξαιρετικό οικονομικό ρίσκο, προκειμένου να αποτραπεί η εκτεταμένη ενεργειακή φτώχεια και η κοινωνική αναταραχή ενόψει των προγραμματισμένων βουλευτικών εκλογών της χώρας το 2027.
Μέσα στο ελληνικό «Σχέδιο Μάχης»
Για να απορροφήσει τους κραδασμούς της κρίσης, η ελληνική κυβέρνηση έχει επιστρατεύσει ένα διαφοροποιημένο μείγμα παρεμβάσεων, προσαρμοσμένων τόσο στα νοικοκυριά όσο και στους ευάλωτους οικονομικούς κλάδους:
- Στοχευμένη Άμεση Ανακούφιση: Η Αθήνα έδωσε προτεραιότητα στην επέκταση του επιδόματος θέρμανσης και στην εισαγωγή εξειδικευμένων ψηφιακών καρτών καυσίμων (fuel pass) για τον μετριασμό των τιμών στις αντλίες για τα νοικοκυριά με χαμηλότερο εισόδημα.
- Τομεακές Επιδοτήσεις: Αναγνωρίζοντας την απειλή μετακύλισης του πληθωρισμού στα τρόφιμα, η Ελλάδα εφάρμοσε άμεσες επιδοτήσεις για τους αγρότες που αγοράζουν ακριβά λιπάσματα, παράλληλα με παρεμβάσεις για τη μείωση του βιομηχανικού κόστους ηλεκτρικής ενέργειας.
- Επιδοτήσεις Καυσίμων: Άμεσες εκπτώσεις στο ντίζελ και στοχευμένη οικονομική ενίσχυση προς τις εγχώριες ακτοπλοϊκές εταιρείες χρησιμοποιήθηκαν για να διασφαλιστεί ότι το απέραντο νησιωτικό δίκτυο της χώρας θα παραμείνει συνδεδεμένο χωρίς καταστροφικές αυξήσεις τιμών.
Ενώ ορισμένες από αυτές τις πολιτικές περιορίστηκαν κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, καθώς οι αγορές πετρελαίου σταθεροποιήθηκαν προσωρινά, ένα δεύτερο κύμα μεταβλητότητας τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο ανάγκασε την ελληνική κυβέρνηση να επεκτείνει τις επιδοτήσεις στο ντίζελ και την ηλεκτρική ενέργεια για να αποτρέψει ένα παγωμένο χειμερινό σοκ.
Η εξασθένιση των σημάτων της αγοράς
Η επιθετική χρήση ενεργειακών επιδοτήσεων σε όλη την Ευρώπη έχει προκαλέσει έντονη κριτική από οικονομικούς αναλυτές και θεσμικά όργανα της ΕΕ. Οι ερευνητές του Bruegel—συμπεριλαμβανομένων των Jono Henderson, Ben McWilliams, Alexander Roth και Simone Tagliapietra—υπογραμμίζουν μια ανησυχητική τάση στα δεδομένα του 2026. Σε ολόκληρη την ήπειρο, σχεδόν το 70% όλων των δεσμευμένων πόρων έχει τη μορφή φορολογικών περικοπών και επιστροφών, όπως οριζόντιες μειώσεις στους ειδικούς φόρους κατανάλωσης καυσίμων και στον ΦΠΑ.
Συνολικά, περισσότερο από το 60% (€25,4 δισεκατομμύρια) των ευρωπαϊκών δαπανών αφορά «οριζόντια» μέτρα που ωφελούν εξίσου τους εύπορους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις υψηλών εκπομπών με τα ευάλωτα νοικοκυριά. Η προσέγγιση αυτή έρχεται σε άμεση αντίθεση με τις ρητές οδηγίες τόσο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής όσο και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ).
Οι οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι, μειώνοντας τεχνητά τη λιανική τιμή της βενζίνης και του ντίζελ, οι κυβερνήσεις ουσιαστικά εξαλείφουν το φυσικό κίνητρο της αγοράς για εξοικονόμηση ενέργειας. Το Bruegel εκτιμά ότι το 75% όλων των ανακοινωθέντων κονδυλίων στην Ευρώπη ενισχύει τα κίνητρα για κατανάλωση ορυκτών καυσίμων σε μια εποχή που οι παγκόσμιες προμήθειες είναι εξαιρετικά περιορισμένες.
Διαβάστε ακόμη
