Ο αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ φέρνει στην επιφάνεια ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της παγκόσμιας ενεργειακής μετάβασης: η «πράσινη» οικονομία εξακολουθεί να εξαρτάται σε κρίσιμο βαθμό από ένα παραπροϊόν της βιομηχανίας ορυκτών καυσίμων. Ο λόγος για το θείο, μια πρώτη ύλη σχεδόν αόρατη για το ευρύ κοινό, αλλά απολύτως αναντικατάστατη για τη γεωργία, τη μεταλλουργία, τις μπαταρίες και συνολικά τη βιομηχανική παραγωγή.
Το «αόρατο» υλικό πίσω από την παγκόσμια οικονομία
Από τις ηλεκτρικές λιμουζίνες και τους φορτιστές ηλεκτροκίνητων οχημάτων έως τις μπαταρίες, τα υπεράκτια αιολικά πάρκα και τα λιπάσματα που στηρίζουν τη γεωργική παραγωγή, το θείο βρίσκεται παντού. Αν και σπάνια απασχολεί τη δημόσια συζήτηση, θεωρείται από τους ειδικούς ένας από τους πιο κρίσιμους κρίκους της παγκόσμιας αλυσίδας εφοδιασμού. Δεν είναι τυχαίο ότι το θειικό οξύ, που παράγεται από το θείο, αποκαλείται συχνά «ο βασιλιάς των χημικών», λόγω της τεράστιας σημασίας του για τη βιομηχανία και την οικονομία.
Το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου θείου δεν εξορύσσεται απευθείας. Προκύπτει κυρίως ως παραπροϊόν από την επεξεργασία πετρελαίου και φυσικού αερίου. Κατά την εξόρυξη υδρογονανθράκων, το θείο αναδύεται μαζί με το πετρέλαιο και το αέριο και στη συνέχεια αφαιρείται κατά τη διαδικασία διύλισης, ώστε να περιοριστούν οι εκπομπές διοξειδίου του θείου που προκαλούν όξινη βροχή. Περίπου το 90% της παγκόσμιας προσφοράς θείου φτάνει στην αγορά μέσω αυτής ακριβώς της διαδικασίας.
Γιατί τα Στενά του Ορμούζ απειλούν και την αγορά θείου
Η περιοχή του Περσικού Κόλπου κατέχει κομβικό ρόλο στην παγκόσμια αγορά. Σε περιόδους ομαλότητας, σχεδόν το μισό του θείου που διακινείται διεθνώς δια θαλάσσης προέρχεται από χώρες της περιοχής. Ωστόσο, η ένταση γύρω από τα Στενά του Ορμούζ και ο κίνδυνος διακοπής της ναυσιπλοΐας δεν απειλούν μόνο την παγκόσμια αγορά πετρελαίου και LNG, αλλά πλέον και την τροφοδοσία με θείο.
Η πιθανότητα ελλείψεων προκαλεί ήδη έντονη ανησυχία, καθώς το θειικό οξύ αποτελεί κρίσιμη πρώτη ύλη για δύο στρατηγικούς τομείς: την παραγωγή λιπασμάτων και την επεξεργασία μετάλλων. Οι δύο αυτοί κλάδοι απορροφούν περίπου το 70% της παγκόσμιας κατανάλωσης θειικού οξέος και πλέον ανταγωνίζονται για περιορισμένα αποθέματα.
Το παράδοξο της πράσινης μετάβασης
Το πρόβλημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη διάσταση λόγω της ενεργειακής μετάβασης. Η ταχεία ανάπτυξη υπεράκτιων αιολικών πάρκων, συστημάτων αποθήκευσης, έργων υδρογόνου και ηλεκτροκίνησης αυξάνει εκρηκτικά τη ζήτηση για μέταλλα όπως ο χαλκός και το νικέλιο. Όμως τα πλουσιότερα κοιτάσματα έχουν σε μεγάλο βαθμό εξαντληθεί και η εξόρυξη γίνεται πλέον σε πετρώματα με πολύ χαμηλότερες συγκεντρώσεις μετάλλων.
Αυτό σημαίνει ότι απαιτούνται μεγάλες ποσότητες θειικού οξέος για τη χημική επεξεργασία και ανάκτηση των μετάλλων. Με άλλα λόγια, η «πράσινη» μετάβαση βασίζεται τελικά σε μια ουσία που προέρχεται από τη βιομηχανία ορυκτών καυσίμων την οποία επιχειρεί να αντικαταστήσει.
Την ίδια στιγμή, το θειικό οξύ αποτελεί βασικό συστατικό για την παραγωγή φωσφορικών λιπασμάτων, χωρίς τα οποία η σύγχρονη γεωργία δεν μπορεί να διατηρήσει τις σημερινές αποδόσεις. Μια παρατεταμένη στενότητα στην αγορά θείου θα μπορούσε επομένως να μεταφραστεί σε ακριβότερα λιπάσματα, μειωμένη αγροτική παραγωγή και νέα άνοδο των τιμών τροφίμων διεθνώς.
Η μάχη μεταξύ λιπασμάτων και βιομηχανίας μετάλλων
Το αν θα πετύχει να πραγματοποιηθεί η ενεργειακή μετάβαση και να διατηρηθεί η παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια εξαρτάται πλέον, σε μεγάλο βαθμό, από τη διαθεσιμότητα θείου. Τα μέταλλα που χρησιμοποιούνται στις μπαταρίες και στις ενεργειακές τεχνολογίες προσφέρουν σήμερα πολύ υψηλότερα περιθώρια κέρδους από τη βιομηχανία λιπασμάτων. Ως αποτέλεσμα, οι παραγωγοί μετάλλων μπορούν να πληρώνουν σημαντικά υψηλότερες τιμές για θείο και θειικό οξύ.
Οι παραγωγοί λιπασμάτων βρίσκονται έτσι αντιμέτωποι με αυξανόμενη πίεση κόστους. Η μετακύλιση αυτών των πιέσεων καταλήγει τελικά στις τιμές των τροφίμων, αυξάνοντας το κόστος ζωής και επιβαρύνοντας κυρίως τις φτωχότερες χώρες, οι οποίες είναι περισσότερο εκτεθειμένες στις διακυμάνσεις των διεθνών αγορών.
Ο κίνδυνος για την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια
Οι κοινωνικές και γεωπολιτικές προεκτάσεις είναι σοβαρές. Η ιστορία έχει δείξει ότι οι απότομες αυξήσεις στις τιμές τροφίμων μπορούν να λειτουργήσουν ως καταλύτης κοινωνικών αναταραχών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Αίγυπτος πριν από την Αραβική Άνοιξη του 2011, όταν ο πληθωρισμός τροφίμων είχε εκτιναχθεί σχεδόν στο 19%, τροφοδοτώντας τη λαϊκή δυσαρέσκεια που ακολούθησε.
Η Ινδονησία, η Ρωσία και η πίεση στην παγκόσμια αγορά
Η αγορά θείου βρισκόταν ήδη υπό πίεση πριν ακόμη κλιμακωθεί η κρίση στο Ορμούζ. Η αλματώδης ανάπτυξη της βιομηχανίας νικελίου στην Ινδονησία έχει αυξήσει δραματικά τη ζήτηση για θειικό οξύ, ενώ παράλληλα οι ρωσικές εξαγωγές θείου έχουν περιοριστεί μετά την εισβολή στην Ουκρανία και τις κυρώσεις που ακολούθησαν.
Γιατί η παραγωγή θείου δεν μπορεί να αυξηθεί εύκολα
Το πρόβλημα είναι ότι η παγκόσμια παραγωγή δεν μπορεί εύκολα να αυξηθεί. Θεωρητικά, χώρες όπως οι ΗΠΑ και ο Καναδάς θα μπορούσαν να ενισχύσουν την προσφορά, όμως το θείο παραμένει ένα σχετικά φθηνό παραπροϊόν. Η εξόρυξη περισσότερου πετρελαίου ή φυσικού αερίου αποκλειστικά για την παραγωγή θείου θεωρείται οικονομικά ασύμφορη.
Ακόμη και σε περίπτωση εκτόξευσης των τιμών, η αξία του θείου παραμένει πολύ χαμηλότερη από εκείνη των υδρογονανθράκων. Παράλληλα, η ανάπτυξη νέων κοιτασμάτων απαιτεί χρόνια επενδύσεων, υψηλό κόστος και σημαντικό επιχειρηματικό ρίσκο.
Οι εναλλακτικές λύσεις που παραμένουν ακριβές και περιορισμένες
Υπάρχουν εναλλακτικές πηγές, όπως η άμεση εξόρυξη φυσικών κοιτασμάτων θείου ή η ανάκτησή του από τη μεταλλευτική βιομηχανία. Ωστόσο, και οι δύο λύσεις θεωρούνται ενεργοβόρες, δαπανηρές και ανεπαρκείς για να καλύψουν την παγκόσμια ζήτηση.
Παράλληλα, αν και υπάρχουν ορισμένες χημικές τεχνολογίες που μπορούν να υποκαταστήσουν το θειικό οξύ σε συγκεκριμένες εφαρμογές, αυτές παραμένουν περιορισμένες και πολύ ακριβές για ευρεία βιομηχανική χρήση.
Οι πρώτοι εξαγωγικοί περιορισμοί και ο φόβος ελλείψεων
Μπροστά στον κίνδυνο ελλείψεων, ορισμένες χώρες αρχίζουν ήδη να λαμβάνουν προστατευτικά μέτρα. Η Τουρκία επέβαλε περιορισμούς στις εξαγωγές θείου, ενώ σύμφωνα με πληροφορίες, η Ινδία και η Κίνα εξετάζουν αντίστοιχες παρεμβάσεις για να διασφαλίσουν επάρκεια στην εγχώρια αγορά.
Η ενεργειακή μετάβαση εξαρτάται ακόμη από τα ορυκτά καύσιμα
Το θείο ίσως να μην βρίσκεται ποτέ στο επίκεντρο των γεωπολιτικών αναλύσεων όπως το πετρέλαιο ή το φυσικό αέριο. Ωστόσο, η κρίση στο Ορμούζ αποδεικνύει ότι πρόκειται για έναν από τους πλέον κρίσιμους και υποτιμημένους παράγοντες της παγκόσμιας οικονομίας.
Και ίσως για ακόμη μία υπενθύμιση ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν είναι μια απλή διαδικασία αντικατάστασης καυσίμων, αλλά ένα σύνθετο σύστημα αλληλεξαρτήσεων που συνδέει την πράσινη τεχνολογία με τις ίδιες πρώτες ύλες και αλυσίδες εφοδιασμού της παραδοσιακής ενεργειακής βιομηχανίας.
Διαβάστε ακόμη
