Η μάχη για τον έλεγχο των σπάνιων γαιών εξελίσσεται σε ένα από τα σημαντικότερα μέτωπα του παγκόσμιου οικονομικού και γεωπολιτικού ανταγωνισμού, με την Ευρώπη να επιχειρεί να περιορίσει την εξάρτησή της από την Κίνα. Καθώς τα συγκεκριμένα ορυκτά αποτελούν κρίσιμες πρώτες ύλες για την ηλεκτροκίνηση, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, την ψηφιακή τεχνολογία και την αμυντική βιομηχανία, η κυριαρχία του Πεκίνου στην εξόρυξη και, κυρίως, στην επεξεργασία τους συνιστά στρατηγική αδυναμία για την ευρωπαϊκή οικονομία.

Ενδεχόμενες διαταραχές στον εφοδιασμό θα μπορούσαν να προκαλέσουν οικονομικές απώλειες που, σύμφωνα με εκτιμήσεις του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA), ενδέχεται να φθάσουν τα 1,5 τρισ. δολάρια. Απέναντι σε αυτόν τον κίνδυνο, η ΕΕ στρέφεται στις πλούσιες πρώτες ύλες της Σκανδιναβίας και επιχειρεί να οικοδομήσει μια ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή εφοδιαστική αλυσίδα, ακολουθώντας σε σημαντικό βαθμό το μοντέλο που επέτρεψε στην Κίνα να αποκτήσει τον έλεγχο της παγκόσμιας αγοράς.

Στο επίκεντρο της στρατηγικής για τις σπάνιες γαίες

Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρίσκεται η βόρεια Ευρώπη, όπου σημαντικά κοιτάσματα, ανεπτυγμένη μεταλλευτική τεχνογνωσία και πρόσβαση σε καθαρή ενέργεια δημιουργούν τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη μιας νέας βιομηχανικής δραστηριότητας. Η Σουηδία, η Νορβηγία και η Φινλανδία, μαζί με τη Γροιλανδία, αναδεικνύονται σε κομβικούς κρίκους της ευρωπαϊκής στρατηγικής για τις κρίσιμες πρώτες ύλες. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της κρατικής σουηδικής μεταλλευτικής εταιρείας LKAB, η οποία αξιοποιεί τις υφιστάμενες δραστηριότητές της στην εξόρυξη σιδηρομεταλλεύματος για να αναπτύξει παραγωγή σπάνιων γαιών. Στο ορυχείο Μάλμπεργκετ, όπου η εξόρυξη πραγματοποιείται σε βάθος μεγαλύτερο των 1.000 μέτρων, ο απατίτης, ένα παραπροϊόν της παραγωγής σιδηρομεταλλεύματος, αποτελεί την πρώτη ύλη για την ανάκτηση πολύτιμων ορυκτών.

Η διαδικασία περιλαμβάνει τον διαχωρισμό του σιδηρομεταλλεύματος και την επεξεργασία του απατίτη, από τον οποίο μπορεί να παραχθεί συμπύκνωμα και στη συνέχεια φωσφορικό οξύ και σπάνιες γαίες. Πρόκειται για μια σημαντική δυνατότητα, καθώς επιτρέπει στην LKAB να αξιοποιήσει υφιστάμενες εγκαταστάσεις και παραγωγικές διαδικασίες, περιορίζοντας την ανάγκη δημιουργίας μιας εντελώς νέας μεταλλευτικής δραστηριότητας. Η στρατηγική της εταιρείας δεν περιορίζεται, ωστόσο, στη Σουηδία. Η LKAB είναι επίσης ο μεγαλύτερος μέτοχος της νορβηγικής εταιρείας διύλισης και επεξεργασίας σπάνιων γαιών REEtec, επιδιώκοντας να αποκτήσει παρουσία σε περισσότερα στάδια της εφοδιαστικής αλυσίδας.

Στρατηγική made in China

Όπως επισημαίνει σε ανάλυσή του το Bloomberg, το βασικό δίδαγμα για την Ευρώπη είναι ότι η εξόρυξη από μόνη της δεν αρκεί. Η Κίνα δεν απέκτησε την κυρίαρχη θέση της στην αγορά απλώς επειδή διαθέτει μεγάλα κοιτάσματα, αλλά επειδή επένδυσε συστηματικά στην επεξεργασία, στον διαχωρισμό και στην παραγωγή τελικών προϊόντων, δημιουργώντας ένα ολοκληρωμένο βιομηχανικό οικοσύστημα.
Σήμερα, η Κίνα αντιπροσωπεύει περίπου το 60% της παγκόσμιας εξόρυξης σπάνιων γαιών που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή μαγνητών, ενώ το μερίδιό της στην επεξεργασία ξεπερνά το 90%. Η συγκέντρωση αυτή της δίνει τη δυνατότητα να επηρεάζει όχι μόνο τις τιμές αλλά και την πρόσβαση των διεθνών βιομηχανιών σε κρίσιμες πρώτες ύλες. Οι περιορισμοί στις κινεζικές εξαγωγές το 2025 ενίσχυσαν τις ανησυχίες στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, αναδεικνύοντας τον κίνδυνο εργαλειοποίησης των εμπορικών σχέσεων. Η αναλύτρια του ινστιτούτου Bruegel, Μανταλένα Μπαράτα ντα Ρόχα, έχει επισημάνει ότι η Κίνα έχει αποδείξει πως είναι πρόθυμη και ικανή να χρησιμοποιήσει την κυριαρχία της στην εφοδιαστική αλυσίδα ως μέσο οικονομικής και πολιτικής πίεσης.

Για τον λόγο αυτό, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι και επιχειρηματικοί παράγοντες υποστηρίζουν ότι η αγορά από μόνη της δεν μπορεί να εξασφαλίσει την απαιτούμενη αλλαγή. Χρειάζεται ενεργός κρατική παρέμβαση, χρηματοδότηση, μακροπρόθεσμος σχεδιασμός και συνεργασία μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.

Επενδύσεις άνω των 43 δισ. ευρώ

Το οικονομικό μέγεθος της ευρωπαϊκής προσπάθειας είναι ιδιαίτερα μεγάλο. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η ανάπτυξη των δεκάδων στρατηγικών έργων που έχουν ενταχθεί στο πλαίσιο της Πράξης για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες (Critical Raw Materials Act) θα απαιτήσει περισσότερα από 43 δισ. ευρώ. Η χρηματοδότηση αναμένεται να προέλθει από συνδυασμό δημόσιων πόρων και ιδιωτικών κεφαλαίων. Η ΕΕ έχει προβλέψει χρηματοδοτικό κονδύλι ύψους 3 δισ. ευρώ για έργα κρίσιμων ορυκτών, ενώ οι σκανδιναβικές κυβερνήσεις ενισχύουν με επιχορηγήσεις και ερευνητικά προγράμματα πρωτοβουλίες που καλύπτουν όλο το φάσμα της δραστηριότητας, από την εξερεύνηση κοιτασμάτων έως την επεξεργασία και τον διαχωρισμό των ορυκτών.

Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προωθεί συμφωνίες μελλοντικής αγοράς της παραγωγής (offtake agreements), οι οποίες θα εξασφαλίζουν αγοραστές για τα προϊόντα των νέων εγκαταστάσεων. Με αυτόν τον τρόπο επιδιώκει να περιορίσει τον επενδυτικό κίνδυνο και να καταστήσει τα έργα περισσότερο ελκυστικά για ιδιώτες χρηματοδότες.

Σημαντικές προοπτικές παρουσιάζουν και άλλα έργα στην περιοχή. Στη Νορβηγία, το κοίτασμα Fen εκτιμάται ότι διαθέτει αποθέματα 15,9 εκατ. μετρικών τόνων συνολικών οξειδίων σπάνιων γαιών, γεγονός που θα μπορούσε να το καταστήσει ένα από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα της Ευρώπης. Η εταιρεία Rare Earths Norway έχει ήδη ανακοινώσει τη δημιουργία πιλοτικής μονάδας επεξεργασίας, με περίπου το ένα τρίτο του κόστους να καλύπτεται από δημόσια χρηματοδότηση.

Στη Φινλανδία, το έργο Sokli εκτιμάται ότι θα απαιτήσει επενδύσεις έως και 1,5 δισ. ευρώ, ενώ στη Γροιλανδία η εταιρεία Amaroq αναπτύσσει το έργο Ilua. Την ίδια ώρα, στην Εσθονία έχει ξεκινήσει η εμπορική παραγωγή σε εργοστάσιο μαγνητών σπάνιων γαιών, το οποίο ανήκει στην Neo Performance Materials.

Παρά την κινητικότητα, η Ευρώπη βρίσκεται ακόμη στην αρχή μιας δύσκολης διαδρομής. Η ανάπτυξη νέων ορυχείων και μονάδων επεξεργασίας απαιτεί πολυετείς διαδικασίες αδειοδότησης, υψηλές κεφαλαιουχικές δαπάνες και εξειδικευμένη τεχνογνωσία. Επιπλέον, οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις καλούνται να ανταγωνιστούν Κινέζους παραγωγούς που διαθέτουν ήδη ανεπτυγμένες υποδομές και σημαντικά πλεονεκτήματα κόστους.

Διαβάστε ακόμη