Έως το τέλος Νοεμβρίου αναμένεται σύμφωνα με πληροφορίες του energygame.gr να έχει ολοκληρωθεί ο οδηγός της ΡΑΑΕΥ για την εφαρμογή του «Πληρώνω όσο Πετάω» στους δήμους και τους μεγάλους παραγωγούς, ανοίγοντας τον δρόμο για ένα διαφορετικό μοντέλο διαχείρισης και τιμολόγησης των αστικών αποβλήτων. Την ίδια ώρα, βρίσκεται στα σκαριά θεσμική παρέμβαση από το ΥΠΕΝ με αιχμή τους μεγάλους παραγωγούς και τον κλάδο HORECA, όπου η εφαρμογή του συστήματος θεωρείται τεχνικά ευκολότερη και μπορεί να έχει μεγαλύτερο άμεσο αποτέλεσμα.

Η λογική που επεξεργάζεται η ΡΑΑΕΥ είναι να πάψει η διαχείριση των απορριμμάτων να λειτουργεί με έναν ενιαίο, οριζόντιο τρόπο για όλους και να συνδεθεί πιο άμεσα με το πόσα απόβλητα παράγει και πώς τα διαχειρίζεται κάθε νοικοκυριό ή επιχείρηση. Στην πράξη, αυτό μπορεί να σημαίνει από ειδικές προπληρωμένες σακούλες και αποκλειστικούς κάδους έως «έξυπνα» συστήματα που καταγράφουν τη χρήση και υβριδικά μοντέλα, ώστε η χρέωση ή η ανταμοιβή να αντανακλά περισσότερο τη συμπεριφορά του παραγωγού. Δεν προκρίνεται, ωστόσο, μία ενιαία συνταγή για όλη τη χώρα ούτε μία κοινή τιμή. Η μελέτη της ΡΑΑΕΥ αφήνει ανοιχτό διαφορετικό μοντέλο ανά δήμο, ανάλογα με τα τοπικά χαρακτηριστικά, τις υποδομές και το είδος των παραγωγών αποβλήτων που εξυπηρετεί.

Η προσπάθεια, πάντως, δεν ξεκινά από το μηδέν. Η ΡΑΑΕΥ έχει ήδη εντάξει στα έργα του Κλάδου Αποβλήτων την ανάπτυξη μεθοδολογίας για την εφαρμογή του «Πληρώνω όσο Πετάω», παράλληλα με τη διαμόρφωση μεθοδολογίας κοστολόγησης και τιμολόγησης των υπηρεσιών διαχείρισης αστικών αποβλήτων. Για τον Κωνσταντίνο Αραβώση, το ερώτημα δεν είναι αν το «Πληρώνω όσο Πετάω» μπορεί να εφαρμοστεί στην Ελλάδα, αλλά πώς θα στηθεί σωστά. «Φυσικά μπορεί», σημειώνει στο energygame.gr ο αντιπρόεδρος της ΡΑΑΕΥ και πρόεδρος του Θεματικού Κλάδου Αποβλήτων, δείχνοντας προς τα παραδείγματα άλλων χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις οποίες ανάλογα μοντέλα λειτουργούν ήδη.

Το κρίσιμο, κατά τον ίδιο, δεν είναι τόσο εάν το σύστημα μπορεί να λειτουργήσει, όσο από πού θα ξεκινήσει και με ποια κίνητρα. Και εδώ η έμφαση μετατοπίζεται ξεκάθαρα στους μεγάλους παραγωγούς αποβλήτων, στα ξενοδοχεία, στην εστίαση και γενικότερα στον HORECA. Ο κ. Αραβώσης υπενθύμισε πως η ΡΑΑΕΥ εκπονεί ήδη ειδική μελέτη για τον τρόπο εφαρμογής του συστήματος από τους δήμους και τους μεγάλους παραγωγούς. Από τη διαδικασία αυτή προβλέπεται να προκύψει πρακτικός οδηγός με συγκεκριμένα βήματα και διαδικασίες, ώστε να καλυφθεί το κενό ανάμεσα στη νομοθετική υποχρέωση και στην εφαρμογή της στην καθημερινή λειτουργία της διαχείρισης αποβλήτων.

Τέσσερα μοντέλα

Η μελέτη δεν καταλήγει σε ένα ενιαίο «Πληρώνω Όσο Πετάω» για ολόκληρη τη χώρα. Η αφετηρία είναι διαφορετική. Κάθε δήμος έχει άλλο μέγεθος, άλλες υποδομές, διαφορετική σύνθεση αποβλήτων και διαφορετικό μίγμα νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Γι’ αυτό και εξετάζεται ένα ευρύτερο «μενού» εφαρμογών, από το οποίο θα μπορεί να προκύπτει η κατάλληλη λύση ανά περίπτωση. Στο τραπέζι βρίσκονται τέσσερα βασικά μοντέλα: προπληρωμένες σακούλες, αποκλειστικοί κάδοι, «έξυπνοι» κάδοι και υβριδικά συστήματα. Στόχος της μελέτης είναι το πλαίσιο που θα προκύψει να είναι όχι μόνο ρυθμιστικά συνεκτικό, αλλά και τεχνικά εφαρμόσιμο και οικονομικά ορθολογικό. Δεν προβλέπεται, επίσης, μία κοινή τιμή για όλη τη χώρα.

Πίσω από τις διαφορετικές τεχνικές λύσεις βρίσκεται η ίδια βασική αρχή: να μπορεί να αποτυπώνεται με μεγαλύτερη ακρίβεια πόσα απόβλητα παράγονται, πόσα οδηγούνται σε χωριστή συλλογή και τι επιβάρυνση τελικά μεταφέρεται στο σύστημα διαχείρισης. Με αυτόν τον τρόπο, το κόστος παύει σταδιακά να είναι εντελώς αποσυνδεδεμένο από τη συμπεριφορά του παραγωγού των αποβλήτων.

Πρώτο πεδίο μεγάλοι παραγωγοί και HORECA

Η εφαρμογή γίνεται πολύ πιο χειροπιαστή όταν η συζήτηση περνά στους μεγάλους παραγωγούς και στον κλάδο HORECA. Εκεί συγκεντρώνονται μεγάλες ποσότητες αποβλήτων, υπάρχει ισχυρή εποχικότητα και, κυρίως, οι διαφορετικές ροές μπορούν να καταγράφονται πολύ ευκολότερα από ό,τι σε μια πολυκατοικία ή σε χιλιάδες μεμονωμένα νοικοκυριά. Αυτά ακριβώς τα χαρακτηριστικά αναδεικνύει και η μελέτη της ΡΑΑΕΥ ως λόγους για τους οποίους ο συγκεκριμένος κλάδος προσφέρεται για στοχευμένη εφαρμογή του ΠΟΠ.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτούν τα οργανικά απόβλητα, ιδίως στις μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες, όπου η χωριστή συλλογή μπορεί να οργανωθεί εντός της εγκατάστασης και να ελέγχεται πολύ ευκολότερα. Ο Κωνσταντίνος Αραβώσης το θέτει ευθέως: «Εκεί μπορεί καλύτερα να εφαρμοστεί άμεσα και θα έχει και μεγάλη επίπτωση», εξηγώντας ότι η εφαρμογή σε έναν μεγάλο παραγωγό είναι πολύ απλούστερη από ό,τι σε επίπεδο μεμονωμένου πολίτη.

Το θεσμικό πλαίσιο για το “Πληρώνω όσο Πετάω” υπάρχει ήδη, επομένως η συζήτηση δεν ξεκινά από λευκό χαρτί. Το «Πληρώνω όσο Πετάω» έχει ήδη θεσπιστεί με τον ν. 4819/2021, ο οποίος συνδέει τη χρέωση με την πραγματική ποσότητα των παραγόμενων αποβλήτων. Από την 1η Ιανουαρίου 2023, μάλιστα, οι δήμοι άνω των 10.000 κατοίκων υποχρεούνται να εφαρμόζουν το σύστημα για τα αστικά απόβλητα που παράγονται, μεταξύ άλλων, από κύρια ξενοδοχειακά καταλύματα άνω των 100 κλινών και από βιομηχανικές εγκαταστάσεις.

Παράλληλα, η νομοθεσία έχει ήδη ανοίξει τον δρόμο και για τη χωριστή συλλογή των βιοαποβλήτων. Επιχειρήσεις μαζικής εστίασης και συγκεκριμένες κατηγορίες μεγάλων παραγωγών, μεταξύ των οποίων και ξενοδοχεία άνω των 100 κλινών, έχουν υποχρεώσεις για τη διακριτή διαχείριση των οργανικών τους αποβλήτων. Το κενό, επομένως, δεν βρίσκεται τόσο στην απουσία κανόνων όσο στην εφαρμογή τους. Αυτό επισημαίνει και ο Κωνσταντίνος Αραβώσης, σημειώνοντας ότι οι σχετικές υποχρεώσεις υπάρχουν ήδη, χωρίς όμως να έχουν ενεργοποιηθεί στην πράξη στον βαθμό που θα έπρεπε.

Αυτό που αναμένεται πλέον είναι η γέφυρα μεταξύ σχεδίου και υλοποίησης. Η νομοθετική παρέμβαση του ΥΠΕΝ θα εξειδικεύσει και θα ενισχύσει την εφαρμογή του συστήματος, με αιχμή τους μεγάλους παραγωγούς και τον HORECA.Το ΥΠΕΝ προετοιμάζει την επόμενη κίνηση, ενώ η ΡΑΑΕΥ δουλεύει παράλληλα το πρακτικό σκέλος, ώστε οι υποχρεώσεις να μπορούν πράγματι να εφαρμοστούν.

Στους μεγάλους παραγωγούς, η λογική του «Πληρώνω Όσο Πετάω» μπορεί να αποκτήσει άμεσο οικονομικό αποτύπωμα. Μια ξενοδοχειακή μονάδα ή μια επιχείρηση εστίασης που οργανώνει χωριστή διαλογή και μειώνει την ποσότητα των σύμμεικτων αποβλήτων που παραδίδει στον δήμο θα μπορεί να έχει ανταποδοτικό όφελος. «Ο Δήμος θα τους επιστρέφει δημοτικά τέλη, εφόσον οργανώνονται και κάνουν χωριστή διαλογή», αναφέρει ο κ. Αραβώσης. Ο σχεδιασμός δεν είναι, επομένως, μια γενικευμένη μείωση των δημοτικών τελών. Είναι περισσότερο μια σχέση ανταπόδοσης: εάν η επιχείρηση περιορίζει το κόστος που μεταφέρει στο σύστημα, οργανώνοντας σωστά τα απόβλητά της και εκτρέποντας μεγαλύτερες ποσότητες από τα σύμμεικτα, δημιουργείται αντίστοιχα χώρος για οικονομικό κίνητρο.

Κατά τον κ. Αραβώση, αυτός είναι και ένας λόγος που το μοντέλο μπορεί να ξεκινήσει ευκολότερα από μεγάλες ξενοδοχειακές επιχειρήσεις, οι οποίες έχουν τη δυνατότητα να οργανώσουν εσωτερικά τις ροές τους. Ο ίδιος αναφέρει τη Χερσόνησο της Κρήτης και την Κέρκυρα ως περιοχές όπου έχουν ήδη γίνει σχετικά βήματα, σημειώνοντας παράλληλα ότι υπάρχει ενδιαφέρον και από την πλευρά των ξενοδόχων.

Ο οδηγός που θα δείξει στους δήμους «πώς γίνεται»

Το επόμενο πρακτικό ορόσημο είναι ο οδηγός εφαρμογής που ετοιμάζει η ΡΑΑΕΥ, με στόχο να έχει ολοκληρωθεί έως το τέλος Νοεμβρίου. Και σε αυτή την περίπτωση δεν θα πρόκειται για ένα ενιαίο «καλούπι» που θα εφαρμόζεται αυτούσιο σε όλους τους δήμους, αλλά για ένα λειτουργικό πλαίσιο με συγκεκριμένες κατευθύνσεις και εργαλεία, πάνω στο οποίο κάθε ΟΤΑ θα μπορεί να διαμορφώσει το δικό του μοντέλο, ανάλογα με τις υποδομές, τις ανάγκες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της περιοχής του. «Οι δήμοι θα έχουν επιτέλους έναν οδηγό από τη Ρυθμιστική Αρχή για να τον εφαρμόσουν», αναφέρει ο κ. Αραβώσης, διευκρινίζοντας ότι θα απαιτείται εξειδίκευση ανά περίπτωση.

Το κενό που επιχειρεί να καλύψει είναι ουσιαστικό. Σήμερα μπορεί να υπάρχει πολιτική βούληση ή ενδιαφέρον σε έναν δήμο, αλλά όχι πάντοτε η τεχνική γνώση για το πώς θα στηθεί ένα σύστημα καταγραφής, πώς θα οργανωθεί η χωριστή συλλογή και πώς θα αποδοθεί το οικονομικό κίνητρο. «Πολλοί θέλουν να το εφαρμόσουν. Δεν ξέρουν όμως πώς», λέει χαρακτηριστικά ο κ. Αραβώσης.

Η μεθοδολογία του «Πληρώνω όσο Πετάω» δεν αναπτύσσεται άλλωστε μόνη της. Στα έργα που βρίσκονται ήδη στον Κλάδο Αποβλήτων περιλαμβάνεται παράλληλα και η μεθοδολογία κοστολόγησης και τιμολόγησης των υπηρεσιών διαχείρισης αστικών αποβλήτων, στοιχείο κρίσιμο εάν το σύστημα πρόκειται να αποκτήσει πραγματικά ανταποδοτικά χαρακτηριστικά.

Στα νοικοκυριά το βάρος πέφτει στην ανταμοιβή

Στα νοικοκυριά, πάντως, η εφαρμογή του «Πληρώνω όσο Πετάω» είναι πιο σύνθετη. Η καταγραφή των αποβλήτων ανά πολίτη ή κατοικία απαιτεί περισσότερη οργάνωση, τεχνικά εργαλεία και, κυρίως, μεγαλύτερη συμμετοχή από την πλευρά των ίδιων των δημοτών. Γι’ αυτό και η έμφαση μετατοπίζεται περισσότερο στα θετικά κίνητρα παρά στην απλή επιβολή χρεώσεων.

Η λογική είναι ότι, εφόσον μπορεί να αποτυπωθεί με αξιόπιστο τρόπο η συμμετοχή ενός πολίτη στην ανακύκλωση, αυτή θα πρέπει να συνοδεύεται και από ένα απτό όφελος. Με άλλα λόγια, το σύστημα δεν εξαντλείται στο «όσο περισσότερο πετάω, τόσο περισσότερο πληρώνω», αλλά επιχειρεί να λειτουργήσει και αντίστροφα: όποιος ανακυκλώνει περισσότερο και περιορίζει τα σύμμεικτα απόβλητά του να έχει λόγο να συνεχίσει να το κάνει. Ο κ. Αραβώσης θεωρεί ότι αυτό είναι κομβικό για τα νοικοκυριά. «Το νοικοκυριό έρχεται σε δεύτερη φάση. Είναι πιο δύσκολο στο νοικοκυριό. Μόνο με θετική ανταμοιβή μπορεί να δουλέψει», σημειώνει.

Η ίδια λογική συνδέεται και με το ευρύτερο πρόβλημα των χαμηλών επιδόσεων στην ανακύκλωση. Κατά τον ίδιο, η ενημέρωση και η περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση έχουν τη σημασία τους, αλλά δεν αρκούν από μόνες τους για να αλλάξουν μαζικά τις συνήθειες πολιτών και επιχειρήσεων. «Δεν θεωρώ ότι μπορούμε να πετύχουμε σημαντική ανάπτυξη της ανακύκλωσης χωρίς κίνητρα»

Η ΡΑΑΕΥ περνά από την παρακολούθηση στη μέτρηση

Το «Πληρώνω Όσο Πετάω» αποτελεί έτσι ένα μόνο κομμάτι ενός μεγαλύτερου μηχανισμού που χτίζεται γύρω από τη διαχείριση των αποβλήτων. Ο Κλάδος Αποβλήτων της ΡΑΑΕΥ έχει πλέον γνωμοδοτικές, αποφασιστικές, εποπτικές, ελεγκτικές και κυρωτικές αρμοδιότητες. Η Αρχή εισηγείται τη μέθοδο κοστολόγησης και τιμολόγησης των υπηρεσιών, προτείνει εξορθολογισμό των χρεώσεων, ελέγχει την οικονομική αποδοτικότητα και αποφασίζει για τη διαχειριστική επάρκεια των ΦοΔΣΑ. Παράλληλα εξετάζει καταγγελίες, καθορίζει τη μεθοδολογία προστίμων, μπορεί να επιβάλλει κυρώσεις και ελέγχει την καταβολή του τέλους ταφής.

Η Αρχή έχει ήδη πιστοποιήσει τους 14 ΦοΔΣΑ της χώρας, έχει εκδώσει εκθέσεις διαχειριστικής επάρκειας για το 2024 και το 2025 και έχει προχωρήσει σε δεύτερη αναθεώρηση του Οδηγού Πιστοποίησης. Στο ίδιο πακέτο περιλαμβάνονται δείκτες απόδοσης της ανακύκλωσης, δείκτες εφαρμογής των ΠΕΣΔΑ, μοντέλο απεικόνισης χρηματοοικονομικών, τεχνικών και περιβαλλοντικών στοιχείων, η πλατφόρμα παραπόνων myRAAEY και η επικαιροποίηση του γεωπληροφοριακού χάρτη των υποδομών των ΦοΔΣΑ. Σε εξέλιξη βρίσκεται επίσης πολυκριτηριακή μέθοδος βαθμολόγησης σε συνεργασία με το ΕΜΠ.

Ο «Ιδεατός ΦοΔΣΑ» και τα 40 σημεία ελέγχου

Στην ίδια λογική εντάσσεται η Ολοκληρωμένη Δέσμη Μέτρων 2026, η δεύτερη έκδοση του εργαλείου που χρησιμοποιεί η ΡΑΑΕΥ για να εντοπίζει τις αδυναμίες των φορέων και να προτείνει συγκεκριμένες παρεμβάσεις. Η πρώτη έκδοση είχε εισαγάγει την έννοια του «Ιδεατού ΦοΔΣΑ», ενός προτύπου αναφοράς ως προς τη διοικητική, διαχειριστική, τεχνική και χρηματοοικονομική επάρκεια.

Η νέα έκδοση προσθέτει περισσότερη εξειδίκευση και κυρίως συγκεκριμένα KPIs, ώστε να μπορεί να αποτυπωθεί εάν μια παρέμβαση βελτίωσε πράγματι τη λειτουργία του φορέα και σε ποιον βαθμό. Το ποσοτικό σκέλος συμπληρώνεται από 40 δείκτες αξιολόγησης των ΦοΔΣΑ. Οι 18 είναι οικονομικοί και βασίζονται στις εγκεκριμένες οικονομικές καταστάσεις του 2024: τέσσερις αφορούν τη δραστηριότητα, τέσσερις την αποδοτικότητα, δύο τη ρευστότητα και οκτώ τη βιωσιμότητα.

Οι υπόλοιποι 22 είναι τεχνικοί και διοικητικοί. Αποτυπώνουν το πώς λειτουργούν και αποδίδουν οι υποδομές, καλύπτοντας το φάσμα από την ανακύκλωση και την ταφή μέχρι το κόστος και τα έσοδα. Οι 16 αφορούν την ποιότητα υπηρεσιών, ενώ έξι συνδέονται με τη διαχείριση αστικών αποβλήτων και διοικητικούς δείκτες. Η ΡΑΑΕΥ επιχειρεί έτσι να συνδυάσει δύο εργαλεία: τη Δέσμη Μέτρων, που δίνει τη στρατηγική και ποιοτική κατεύθυνση, και το report των δεικτών, που προσθέτει την ποσοτική και συγκρίσιμη εικόνα των επιδόσεων.

Το κενό που παραμένει στα δεδομένα

Το σύστημα, πάντως, δεν έχει ακόμη πλήρη εικόνα της χώρας. Η ίδια η ΡΑΑΕΥ καταγράφει δύο αδυναμίες που επηρεάζουν τη συγκρισιμότητα. Πρώτον, υπάρχουν εγκαταστάσεις που εξυπηρετούν έναν ΦοΔΣΑ χωρίς να βρίσκονται υπό την άμεση διαχείρισή του. Τα στοιχεία τους δεν ενσωματώνονται πάντοτε στους δείκτες, με αποτέλεσμα η εικόνα να καλύπτει μόνο ένα μέρος του πραγματικού περιφερειακού συστήματος. Δεύτερον, δεν έχουν προσκομιστεί σε όλες τις περιπτώσεις δεδομένα από όλους τους δήμους κάθε περιφέρειας. Έτσι, άλλος φορέας έχει μεγαλύτερη και άλλος μικρότερη κάλυψη στοιχείων, γεγονός που δυσκολεύει μια απολύτως ευθεία σύγκριση μεταξύ των 14 ΦοΔΣΑ. Αυτό είναι και ένα από τα επόμενα στοιχήματα της εποπτείας, πριν συγκριθούν πραγματικά οι επιδόσεις, πρέπει πρώτα να υπάρχει πλήρης και ομοιόμορφη εικόνα των δεδομένων.

Διαβάστε ακόμη