Μια συνολικά σταθερή και καθησυχαστική εικόνα, χωρίς όμως να λείπουν μεμονωμένα ευρήματα που κινητοποίησαν τους μηχανισμούς ελέγχου, αποτυπώνει η ετήσια έκθεση της Ελληνικής Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας για τη ραδιενέργεια στο περιβάλλον κατά το 2025. Οι μετρήσεις παρέμειναν εντός των αναμενόμενων επιπέδων και κανένα περιστατικό δεν απαίτησε την ενεργοποίηση του μηχανισμού ραδιολογικής έκτακτης ανάγκης. Την ίδια ώρα, όμως, δύο δείγματα πόσιμου νερού στον Δήμο Βόλβης χρειάστηκαν περαιτέρω αντιμετώπιση, ενώ έξι φορτία παλαιών μετάλλων ενεργοποίησαν τους ανιχνευτές σε χαλυβουργίες και εγκαταστάσεις επεξεργασίας μετάλλων.

Η έκθεση του Προγράμματος Εποπτείας της Ραδιενέργειας Περιβάλλοντος συγκεντρώνει τα αποτελέσματα ενός εκτεταμένου πλέγματος μετρήσεων που καλύπτει τον αέρα, το πόσιμο και το επιφανειακό νερό, τα τρόφιμα, τις κατοικίες, τους χώρους εργασίας, τα λύματα και τα φορτία παλαιών μετάλλων. Πίσω από τη γενική εικόνα βρίσκονται χιλιάδες αναλύσεις, 2.142 πιστοποιητικά καταλληλότητας για πόσιμο νερό, 150 μετρήσεις ραδονίου, 1.610 πιστοποιητικά για εισαγωγές παλαιών μετάλλων και δεκάδες έλεγχοι σε τελωνεία, βιομηχανίες και άλλες εγκαταστάσεις.

Το πρόγραμμα συντονίζεται από το Τμήμα Εποπτείας Ραδιενέργειας Περιβάλλοντος της ΕΕΑΕ, το οποίο παρακολουθεί τη φύση και την έκταση της περιβαλλοντικής ραδιενέργειας μέσα από εργαστηριακές αναλύσεις και ένα τηλεμετρικό δίκτυο συνεχούς καταγραφής. Παράλληλα, πραγματοποιεί μετρήσεις εσωτερικής δοσιμετρίας, τροφοδοτεί το εθνικό αρχείο δόσεων των εκτιθέμενων εργαζομένων και υποστηρίζει τεχνικά τον κανονιστικό έλεγχο εγκαταστάσεων και δραστηριοτήτων όπου χρησιμοποιούνται ιοντίζουσες ακτινοβολίες.

Το δίκτυο που μετρά τη ραδιενέργεια σε πραγματικό χρόνο

Η πρώτη γραμμή παρακολούθησης είναι το εθνικό τηλεμετρικό δίκτυο, το οποίο αποτελείται από δύο διακριτά συστήματα. Το πρώτο μετρά τη συνολική ακτινοβολία γάμμα στον αέρα μέσω 16 σταθμών που βρίσκονται κατανεμημένοι σε ολόκληρη την επικράτεια. Οι μετρήσεις πραγματοποιούνται ανά δέκα λεπτά, αποθηκεύονται τοπικά και μεταφέρονται κάθε ώρα στον κεντρικό σταθμό. Μαζί με τα στοιχεία για τον ρυθμό δόσης αποστέλλονται και τεχνικές πληροφορίες, όπως η τάση των ανιχνευτών, η τροφοδοσία και η εσωτερική θερμοκρασία, ώστε να εντοπίζεται γρήγορα οποιαδήποτε δυσλειτουργία.

Το δεύτερο σύστημα παρακολουθεί τη ραδιενέργεια στα αιωρούμενα μικροσωματίδια της ατμόσφαιρας. Αποτελείται από δύο σταθμούς στη Βόρεια Ελλάδα και πραγματοποιεί ανά μισή ώρα μετρήσεις φυσικής και τεχνητής ακτινοβολίας, καθώς και αναλύσεις για τον εντοπισμό τεχνητών ισοτόπων, όπως το καίσιο-137 και το ιώδιο-131.

Η διατήρηση του δικτύου σε συνεχή λειτουργία απαιτεί συστηματικές παρεμβάσεις. Μόνο μέσα στο 2025 πραγματοποιήθηκαν 30 επιτόπιες και 180 απομακρυσμένες επισκευές στους ανιχνευτές και στα συστήματα επικοινωνίας. Οι μέσες ημερήσιες τιμές δημοσιεύονται στον διαδικτυακό τόπο της ΕΕΑΕ και διαβιβάζονται στην ευρωπαϊκή πλατφόρμα ανταλλαγής ραδιολογικών δεδομένων EURDEP.

Το υφιστάμενο σύστημα πρόκειται να αναβαθμιστεί και να επεκταθεί μέσω έργου που χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης. Ο σχεδιασμός προβλέπει την προμήθεια 56 νέων σταθμών, από τους οποίους οι 42 θα διαθέτουν ανιχνευτές συνολικής ακτινοβολίας γάμμα και οι 14 φασματοσκοπικούς ανιχνευτές. Προβλέπεται, επίσης, η δημιουργία νέου κέντρου παρακολούθησης και συλλογής δεδομένων, στο οποίο θα ενσωματωθούν τόσο οι νέοι όσο και οι υφιστάμενοι σταθμοί. Ο σχετικός διαγωνισμός επαναπροκηρύχθηκε από την ΕΕΑΕ μέσα στο 2025.

Στο ίδιο πρόγραμμα εντάχθηκε η προμήθεια τεσσάρων δειγματοληπτών αέρα μεγάλου όγκου, οι οποίοι μπορούν να συλλέγουν και ιώδιο στην αέρια φάση. Η προμήθεια είχε ολοκληρωθεί το 2024, ενώ τρεις από τους δειγματολήπτες παραχωρήθηκαν προς χρήση σε συνεργαζόμενα εργαστήρια. Για τον σκοπό αυτό υπογράφηκαν συμφωνίες συνεργασίας με το Εργαστήριο Πυρηνικής Τεχνολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και με το Εργαστήριο Αρχαιομετρίας και Φυσικοχημικών Μετρήσεων του Ερευνητικού Κέντρου «Αθηνά».

Τι έδειξαν οι έλεγχοι στο πόσιμο νερό

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι έλεγχοι στο νερό ανθρώπινης κατανάλωσης, καθώς πρόκειται για το πεδίο που συνδέεται αμεσότερα με την καθημερινότητα των πολιτών. Η παρακολούθηση πραγματοποιείται βάσει της ευρωπαϊκής οδηγίας 2013/51/Ευρατόμ και της αντίστοιχης εθνικής νομοθεσίας και καλύπτει το ραδόνιο, το τρίτιο και την ενδεικτική δόση που προκύπτει από την παρουσία ραδιονουκλιδίων.

Η συνολική εικόνα παραμένει πολύ καλή. Η προηγούμενη αποτίμηση της ΕΕΑΕ για την περίοδο 2017-2024 είχε δείξει ότι στη συντριπτική πλειονότητα των δειγμάτων οι συγκεντρώσεις φυσικής και τεχνητής ραδιενέργειας βρίσκονταν εντός των θεσμοθετημένων επιπέδων αναφοράς. Σε ορισμένα υπόγεια νερά της Βόρειας Ελλάδας είχαν εντοπιστεί αυξημένες συγκεντρώσεις φυσικών ραδιονουκλιδίων, οδηγώντας σε παρεμβάσεις όπως η αντικατάσταση γεωτρήσεων, η ανάμιξη υδάτων και η εγκατάσταση ειδικών φίλτρων. Μετά την εφαρμογή των μέτρων, τα επίπεδα μειώθηκαν και η δόση για τους κατοίκους διαμορφώθηκε κάτω από τα 0,1 μιλισίβερτ τον χρόνο.

Κατά το 2025 η ΕΕΑΕ εξέδωσε συνολικά 2.142 πιστοποιητικά καταλληλότητας για πόσιμο νερό. Όλα τα δείγματα ελέγχθηκαν ως προς τη συνολική ακτινοβολία άλφα και βήτα. Στο 25% πραγματοποιήθηκαν πρόσθετες αναλύσεις για τα ισότοπα του ουρανίου, επειδή ο αρχικός έλεγχος της ακτινοβολίας άλφα είχε ξεπεράσει το επίπεδο αναφοράς που ενεργοποιεί περαιτέρω διερεύνηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ένα τέταρτο των δειγμάτων κρίθηκε ακατάλληλο, αλλά ότι χρειάστηκε αναλυτικότερος εργαστηριακός έλεγχος.

Ποσοστό μικρότερο του 1% εξετάστηκε επιπλέον για ράδιο-226, ράδιο-228, μόλυβδο-210 και πολώνιο-210. Σε δύο δείγματα από τον Δήμο Βόλβης διαπιστώθηκε ότι οι συγκεντρώσεις των ισοτόπων του ουρανίου και οι τιμές της συνολικής ακτινοβολίας άλφα και βήτα υπερέβαιναν τις παράγωγες τιμές που ορίζει η νομοθεσία. Για τα συγκεκριμένα δείγματα κρίθηκε αναγκαία η εφαρμογή διορθωτικών και προληπτικών μέτρων. Η έκθεση δεν εξειδικεύει τα ακριβή σημεία δειγματοληψίας ούτε περιγράφει στο συγκεκριμένο κεφάλαιο την πορεία των σχετικών παρεμβάσεων.

Αντίθετα, οι μετρήσεις για το τρίτιο ήταν χαμηλότερες ακόμη και από το όριο ανίχνευσης της μεθόδου, το οποίο βρίσκεται στα 2,8 μπεκερέλ ανά λίτρο. Πρόκειται για επίπεδο σημαντικά χαμηλότερο από τα 10 μπεκερέλ ανά λίτρο που προβλέπει ως ελάχιστη δυνατότητα ανίχνευσης η ευρωπαϊκή οδηγία.

Το ραδόνιο στα σπίτια και η «παγίδα» της αεροστεγανότητας

Ένα δεύτερο πεδίο με άμεσο ενδιαφέρον για τα νοικοκυριά είναι το ραδόνιο, ένα φυσικό ραδιενεργό αέριο που μπορεί να συγκεντρώνεται στο εσωτερικό των κτιρίων. Τον Σεπτέμβριο του 2025 ολοκληρώθηκε η ενδιάμεση αξιολόγηση του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για το Ραδόνιο, το οποίο καλύπτει τη δεκαετία 2020-2030 και αποσκοπεί στον εντοπισμό κατοικιών, δημόσιων κτιρίων και χώρων εργασίας με αυξημένες συγκεντρώσεις.

Το σχέδιο βασίζεται σε τρεις κατευθύνσεις: την καταγραφή των επιπέδων ραδονίου, την ενημέρωση του πληθυσμού και των εμπλεκόμενων φορέων και την εφαρμογή μέτρων πρόληψης ή αποκατάστασης στα κτίρια. Η ενδιάμεση αξιολόγηση καταγράφει σημαντική πρόοδο στη χαρτογράφηση του φαινομένου, αλλά και καθυστέρηση στην πρακτική εφαρμογή των μέτρων μείωσης.

Οι μετρήσεις σε ισόγειες κατοικίες ανέδειξαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των περιφερειών της χώρας. Η πληθυσμιακά σταθμισμένη μέση συγκέντρωση ραδονίου υπολογίστηκε στα 77,3 μπεκερέλ ανά κυβικό μέτρο, χαμηλότερα από τον απλό αριθμητικό μέσο όρο των 87,7 μπεκερέλ ανά κυβικό μέτρο.

Υψηλότερες συγκεντρώσεις καταγράφηκαν σε κατοικίες που κατασκευάστηκαν πριν από το 1970. Ενδιαφέρον παρουσιάζει, ωστόσο, και η εικόνα των νεότερων κτιρίων. Σε αστικές περιοχές παρατηρήθηκαν αυξημένες συγκεντρώσεις σε ορισμένες κατασκευές μετά το 2000, εξέλιξη που αποδίδεται πιθανώς στη μεγαλύτερη αεροστεγανότητά τους λόγω της εφαρμογής των κανόνων ενεργειακής απόδοσης. Με απλά λόγια, ένα καλύτερα «σφραγισμένο» σπίτι περιορίζει τις ενεργειακές απώλειες, μπορεί όμως, εάν δεν αερίζεται επαρκώς, να δυσκολεύει και την απομάκρυνση του ραδονίου.

Η ΕΕΑΕ έχει δημιουργήσει ολοκληρωμένη εθνική βάση δεδομένων για τη συγκέντρωση ραδονίου σε κατοικίες και χώρους εργασίας, ενώ έχει αναπτύξει και τον Εθνικό Χάρτη Ραδονίου, ο οποίος παρουσιάζει τα διαθέσιμα στοιχεία ανά Περιφερειακή Ενότητα και επικαιροποιείται τακτικά.

Παράλληλα, έχουν εγκριθεί τα κριτήρια αναγνώρισης των εργαστηρίων που θα πραγματοποιούν σχετικές μετρήσεις. Μέχρι το τέλος της περιόδου που καλύπτει η έκθεση, ωστόσο, κανένα εργαστήριο δεν είχε υποβάλει αίτηση αναγνώρισης στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου. Στη δεύτερη πενταετία εφαρμογής του, βασικές εκκρεμότητες παραμένουν ο προσδιορισμός των περιοχών προτεραιότητας, η υλοποίηση στοχευμένων παρεμβάσεων και η δημιουργία μητρώου εγκεκριμένων μηχανικών για τα έργα μείωσης του ραδονίου.

Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται σε χώρους εργασίας όπως ορυχεία, σπήλαια, ενεργειακές εγκαταστάσεις και υδρογεωλογικές δομές. Στο πλαίσιο αυτό αναπτύχθηκαν συνεργασίες με την Ελληνική Αρχή Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών, το υπουργείο Τουρισμού και την Εφορεία Σπηλαιολογίας του υπουργείου Πολιτισμού. Το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας έχει, επίσης, σχεδόν ολοκληρώσει ειδική τεχνική οδηγία για την πρόληψη και τη μείωση των συγκεντρώσεων ραδονίου στους εσωτερικούς χώρους.

Συνολικά, μέσα στο 2025 πραγματοποιήθηκαν 150 μετρήσεις ραδονίου σε κατοικίες και χώρους εργασίας, με το μεγαλύτερο μέρος τους να αξιοποιείται για την επικαιροποίηση του εθνικού χάρτη.

Από τα τρόφιμα έως τα λύματα της Λαμίας

Το πρόγραμμα περιβαλλοντικής εποπτείας δεν περιορίστηκε στον αέρα, στο πόσιμο νερό και στις κατοικίες. Το 2025 εξετάστηκαν δείγματα μικτής δίαιτας, φίλτρων αέρα, επιφανειακών νερών και υλικών που συλλέχθηκαν από πρώην βιομηχανικούς χώρους. Ελέγχθηκαν ακόμη λύματα και λυματολάσπη από την εγκατάσταση επεξεργασίας λυμάτων της Λαμίας, με δείγματα από την είσοδο, την κεντρική δεξαμενή και την έξοδο της μονάδας.

Σε όλες τις περιπτώσεις οι συγκεντρώσεις ραδιονουκλιδίων βρέθηκαν εντός του αναμενόμενου εύρους και δεν κρίθηκε αναγκαία περαιτέρω ραδιολογική αξιολόγηση. Στο πλαίσιο της ετήσιας ενημέρωσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κοινοποιήθηκαν στοιχεία από 24 μετρήσεις σωματιδίων αέρα, 15 επιφανειακών νερών, 47 πόσιμου νερού, 10 γάλακτος και έξι μικτής δίαιτας.

Οι συνολικές εργαστηριακές αναλύσεις ήταν ακόμη περισσότερες. Πραγματοποιήθηκαν 219 μετρήσεις με φασματοσκοπία άλφα για ισότοπα ουρανίου, ράδιο-226, πολώνιο-210, πλουτώνιο και αμερίκιο, καθώς και 303 μετρήσεις με φασματοσκοπία γάμμα. Άλλες 306 αναλύσεις έγιναν με υγρό σπινθηριστή, από τις οποίες οι 227 αφορούσαν τη συνολική ακτινοβολία άλφα και βήτα και οι υπόλοιπες τρίτιο, στρόντιο-90, άνθρακα-14, ράδιο-228 και μόλυβδο-210.

Το εργαστήριο της ΕΕΑΕ είναι διαπιστευμένο σύμφωνα με το πρότυπο ISO/IEC 17025 και συμμετείχε μέσα στο 2025 σε διεθνείς ασκήσεις ελέγχου των μετρήσεών του. Στη διασύγκριση για το ραδόνιο που οργανώθηκε από τον Ιταλικό Σύνδεσμο Ακτινοπροστασίας, όλες οι μετρήσεις του βρέθηκαν εντός των απαιτούμενων ορίων. Συμμετείχε επίσης επιτυχώς στις ασκήσεις Procorad και ALMERA του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας.

Τα έξι ραδιενεργά ευρήματα στα παλιοσίδερα

Περισσότερο χειροπιαστά ήταν τα περιστατικά που καταγράφηκαν σε χαλυβουργίες και εγκαταστάσεις επεξεργασίας μετάλλων. Για την εισαγωγή φορτίων παλαιών μετάλλων απαιτείται πιστοποιητικό μετρήσεων από τη χώρα προέλευσης, βάσει του οποίου η ΕΕΑΕ εκδίδει το αντίστοιχο πιστοποιητικό ραδιενέργειας. Όταν κρίνεται αναγκαίο, πραγματοποιούνται και επιτόπιοι έλεγχοι.

Το 2025 εκδόθηκαν συνολικά 1.610 πιστοποιητικά ραδιενέργειας για εισαγωγές παλαιών μετάλλων. Παράλληλα, εφαρμόστηκαν συστηματικότερα εναλλακτικές διαδικασίες, όπως η εργαστηριακή εξέταση δειγμάτων και η πραγματοποίηση μετρήσεων από τις ίδιες τις εταιρείες με ηλεκτρονική κοινοποίηση των αποτελεσμάτων στην ΕΕΑΕ, μειώνοντας τον χρόνο έκδοσης των πιστοποιητικών.

Οι σταθεροί ανιχνευτές που λειτουργούν σε χαλυβουργίες, μονάδες επεξεργασίας μετάλλων και εγκαταστάσεις διαχείρισης αποβλήτων ενεργοποιήθηκαν σε έξι περιπτώσεις πραγματικών ραδιενεργών ευρημάτων.

Στις 25 Φεβρουαρίου εντοπίστηκαν σε χαλυβουργία μεταλλικά αντικείμενα με ρυθμό δόσης από 2,5 έως 5,5 μικροσίνερτ ανά ώρα σε επαφή. Η ανάλυση έδειξε την παρουσία ραδίου-226. Στις 26 Μαΐου βρέθηκε σε άλλο φορτίο κομμάτι συσκευής με κοβάλτιο-60 και μετρήσεις από 3,5 έως 4,5 μικροσίνερτ ανά ώρα σε απόσταση ενός έως δύο εκατοστών.

Στις 17 Ιουνίου εντοπίστηκαν κομμάτια σωληνώσεων με ράδιο-226 και μετρήσεις από 1 έως 1,2 μικροσίνερτ ανά ώρα. Ακολούθησαν τρεις περιπτώσεις μέσα στον Ιούλιο στις οποίες ανιχνεύθηκε θόριο-232. Στις 2 Ιουλίου βρέθηκε τεμάχιο συσκευής με μετρήσεις από 3,8 έως 4,1 μικροσίνερτ ανά ώρα, στις 3 Ιουλίου πεπιεσμένα τμήματα σωληνώσεων με τιμές από 1,2 έως 4,5 μικροσίνερτ ανά ώρα και στις 24 Ιουλίου μεταλλικά τμήματα σωλήνωσης με τιμές από 1 έως 2 μικροσίνερτ ανά ώρα.

Όλα τα ευρήματα απομονώθηκαν και φυλάσσονται σε ασφαλείς, θωρακισμένους χώρους μέσα στις αντίστοιχες εγκαταστάσεις, χωρίς πρόσβαση για τους εργαζομένους. Η ΕΕΑΕ διατηρεί αρχείο για κάθε αντικείμενο και για τον τρόπο φύλαξής του.

Έλεγχοι πραγματοποιούνται και στα φορτία που εξάγονται από την Ελλάδα, όπως παλαιά μέταλλα, πλοία προς διάλυση, υπολείμματα χύτευσης χαλυβουργείων και άλλα απόβλητα ειδικής διαχείρισης. Κατά το 2025 έγιναν 36 τέτοιοι επιτόπιοι έλεγχοι και εκδόθηκαν ισάριθμα πιστοποιητικά.

Διαβάστε ακόμη