Τον κομβικό ρόλο της Ελλάδας στον νέο ενεργειακό χάρτη της Νοτιοανατολικής Ευρώπης χάρη στον Κάθετο Διάδρομο Φυσικού Αερίου αναδεικνύει νέα έκθεση του αμερικανικού think tank Atlantic Council που δημοσιεύεται παραμονές της Συνόδου της PTEC στη Βαρσοβία (με βασικό θέμα στην ατζέντα τις διαδρομές για τη μεταφορά αμερικανικού LNG στην Ευρώπη ενόψει της πλήρους απαγόρευσης του ρωσικού αερίου το 2027) και με φόντο τις θετικές ενδείξεις από την εφαρμογή της νέας τιμολογιακής πολιτικής. Σύμφωνα πάντως με την έκθεση, η κατασκευή των απαραίτητων υποδομών αποτελεί μόνο το πρώτο βήμα. Το μεγάλο στοίχημα από εδώ και πέρα είναι οι διασυνδετήριοι αγωγοί και τα τερματικά LNG που απαρτίζουν τον Κάθετο Διάδρομο -και αντιστοιχούν σε επενδύσεις δισεκατομμυρίων ευρώ στην Ελλάδα και στις άλλες χώρες κατά μήκος της διαδρομής- να αξιοποιούνται επαρκώς, ώστε το φυσικό αέριο που φτάνει στην Ελλάδα να μπορεί να κατευθύνεται προς τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, την Ουκρανία και τις υπόλοιπες αγορές της περιοχής με ανταγωνιστικό κόστος. Σύμφωνα δε με παράγοντες της αγοράς, «κλειδί» για να απελευθερωθεί η δυναμική του Κάθετου Διαδρόμου είναι η εμβάθυνση των αγορών φυσικού αερίου της περιοχής -που στην παρούσα φάση χαρακτηρίζονται από περιορισμένο μέγεθος και εμπορευσιμότητα, σε σχέση με τις ωριμότερες και μεγαλύτερες αγορές της Δυτικής Ευρώπης- αλλά και η αύξηση της ζήτησης για φυσικό αέριο στις χώρες του Κάθετου Διαδρόμου για χρήσεις πέρα από την θέρμανση, με έμφαση στην ανάπτυξη της ζήτησης από βιομηχανίες.
Η έκθεση του Atlantic Council με τίτλο: «Ένα νέο όραμα για τον Κάθετο Διάδρομο: Παροχή ενεργειακής ασφάλειας στην Ευρώπη μέσω της βελτιστοποίησης των υποδομών» χαρακτηρίζει την Ελλάδα «νότια πύλη εφοδιασμού» του Κάθετου Διαδρόμου, τονίζοντας ότι μέσω της χώρας μας μπορούν να εισέλθουν στη Νοτιοανατολική Ευρώπη δύο από τις βασικότερες εναλλακτικές προς το ρωσικό φυσικό αέριο: LNG (κατά βάση αμερικανικό) που μεταφέρεται διά θαλάσσης από τη διεθνή αγορά και αζέρικο αέριο μέσω του Νοτίου Διαδρόμου και του TAP.
Το βασικό μήνυμα της μελέτης, ωστόσο, είναι ότι ο Κάθετος Διάδρομος δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε μια πραγματικά ενιαία όδευση φυσικού αερίου. Οι υποδομές επιτρέπουν πλέον φυσικές ροές από τον Νότο προς τον Βορρά, αλλά τα υψηλά σωρευτικά τέλη μεταφοράς, οι διαφορετικοί κανονισμοί μεταξύ των χωρών, οι συμφορήσεις κατά μήκος της όδευσης και η αβεβαιότητα για το ύψος της μελλοντικής ζήτησης εξακολουθούν να περιορίζουν την εμπορική ελκυστικότητα της διαδρομής.
Ο Κάθετος Διάδρομος και η αλλαγή του ρόλου της Ελλάδας
Η αλλαγή του ρόλου της Ελλάδας την τελευταία δεκαετία είναι ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα της μετάβασης που επιχειρεί συνολικά η περιοχή. Από χώρα που αποτελούσε ουσιαστικά το νοτιότερο άκρο μιας υποδομής σχεδιασμένης για τη μεταφορά ρωσικού φυσικού αερίου από τον Βορρά προς τον Νότο, η Ελλάδα έχει αποκτήσει τη δυνατότητα να στέλνει αέριο προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Στη βάση αυτής της μεταμόρφωσης βρίσκονται η Ρεβυθούσα, το FSRU Αλεξανδρούπολης, ο TAP, ο ελληνοβουλγαρικός αγωγός IGB και οι επενδύσεις του ΔΕΣΦΑ στο Εθνικό Σύστημα Φυσικού Αερίου.
Η Ρεβυθούσα παραμένει η παλαιότερη και βασική πύλη LNG της χώρας, αν και η θέση της κοντά στην Αθήνα σημαίνει ότι οι ποσότητες που προορίζονται για εξαγωγή πρέπει να διασχίσουν μεγάλο τμήμα του ελληνικού δικτύου πριν φθάσουν στα βόρεια σύνορα.
Αντίθετα, το FSRU Αλεξανδρούπολης, που τέθηκε σε εμπορική λειτουργία τον Οκτώβριο του 2024, προσθέτει δυναμικότητα επαναεριοποίησης 5,5 δισ. κυβικών μέτρων ετησίως σε πολύ μικρότερη απόσταση από τη Βουλγαρία και τον IGB. Αυτό, κατά το Atlantic Council, του δίνει σαφές πλεονέκτημα για τις ροές προς τον Βορρά, καθώς μειώνει την απόσταση μεταφοράς του αερίου μέσα στο ελληνικό σύστημα.
Σημαντικό ρόλο παίζει και ο Διαδριατικός Αγωγός TAP που ξεκίνησε με δυναμικότητα 10 δισ. κυβικών μέτρων ετησίως, η οποία αυξήθηκε στα 11,2 δισ. κυβικά μέτρα το 2026. Συνδέεται τόσο με το σύστημα του ΔΕΣΦΑ στη Νέα Μεσημβρία όσο και με τον ελληνοβουλγαρικό αγωγό IGB στην Κομοτηνή. Ο IGB, από την πλευρά του, διαθέτει σήμερα τεχνική δυναμικότητα 3 δισ. κυβικών μέτρων τον χρόνο, με δυνατότητα επέκτασης στα 5 δισ. κυβικά μέτρα. Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες νέες υποδομές του Κάθετου Διαδρόμου, καθώς επιτρέπει στη Βουλγαρία και στις βορειότερες αγορές να αποκτούν άμεση πρόσβαση τόσο στο αζέρικο αέριο όσο και στο LNG που εισέρχεται στην Ελλάδα.
Γιατί η Ελλάδα μπορεί να εξάγει πολύ περισσότερο αέριο από όσο εξάγει σήμερα
Το Atlantic Council, ωστόσο, εντοπίζει απόσταση ανάμεσα στις υποδομές που έχουν κατασκευαστεί και στον βαθμό αξιοποίησής τους. Οι ελληνικές εξαγωγές φυσικού αερίου εκτινάχθηκαν στα 2,55 δισ. κυβικά μέτρα το 2022, στη διάρκεια της μεγάλης ευρωπαϊκής ενεργειακής κρίσης, και διαμορφώθηκαν στα 1,44 δισ. το 2023. Το 2024 υποχώρησαν στα 0,25 δισ. κυβικά μέτρα, καθώς ανέκαμψε η εγχώρια ζήτηση και η Βουλγαρία αύξησε τις προμήθειές της μέσω Τουρκίας. Το 2025 εξαγωγές ανέκαμψαν στα 0,74 δισ. κυβικά μέτρα, ενώ μόνο στο πρώτο εννεάμηνο του 2026 είχαν ήδη φτάσει τα 1,17 δισ. κυβικά μέτρα. Παρ’ όλα αυτά, η έκθεση υπολογίζει ότι την ίδια περίοδο χρησιμοποιήθηκε χονδρικά μόλις το 18% της δυνητικής εξαγωγικής δυναμικότητας της Ελλάδας.
Το στοιχείο είναι κρίσιμο, καθώς δείχνει ότι η δημιουργία δυναμικότητας δεν συνεπάγεται αυτομάτως και τη χρήση της. Οι ροές εξαρτώνται από τις τιμές, την εγχώρια κατανάλωση, τη ζήτηση στις γειτονικές χώρες, τις ανταγωνιστικές πηγές προμήθειας και, κυρίως, από το εάν το αέριο μπορεί να συνεχίσει τη διαδρομή του χωρίς να συναντήσει νέους περιορισμούς σε Βουλγαρία, Ρουμανία ή στα σύνορα προς την Ουκρανία.
Ο ΔΕΣΦΑ έχει ήδη επενδύσει στην αύξηση της εξαγωγικής δυνατότητας. Οι σταθμοί συμπίεσης στην Κομοτηνή και την Αμπελιά Φαρσάλων, που ολοκληρώθηκαν το 2025, αύξησαν σύμφωνα με την έκθεση τη συνολική εξαγωγική δυναμικότητα του συστήματος περίπου στα 8,5 δισ. κυβικά μέτρα ετησίως.
Επόμενο κρίσιμο έργο είναι ο αγωγός Καρπερή- Κομοτηνή που προβλέπεται να τεθεί σε λειτουργία έως τα τέλη του 2027. Παράλληλα, ο αγωγός Ελλάδας–Βόρειας Μακεδονίας – με αρχική δυναμικότητα 1,5 δισ. κυβικών μέτρων ετησίως και δυνατότητα αύξησης στα 3 δισ. κυβικά μέτρα- ανοίγει μια δεύτερη πύλη για τις ελληνικές εξαγωγές.. Εφόσον ολοκληρωθεί και η νέα διασύνδεση Βόρειας Μακεδονίας–Σερβίας, τα φορτία LNG που φτάνουν στα ελληνικά τερματικά θα μπορούν να διοχετεύεται προς τη Σερβία και από εκεί σε άλλες αγορές της περιοχής.
Η τιμή της διαδρομής
Το Atlantic Council θεωρεί ότι ίσως το σημαντικότερο πρόβλημα του Κάθετου Διαδρόμου είναι πόσο κοστίζει στον trader να χρησιμοποιήσει τον Κάθετο Διάδρομο από άκρη σε άκρη. Και τούτο διότι κάθε φορά που το φυσικό αέριο περνά από ένα εθνικό σύστημα μεταφοράς σε ένα άλλο, επιβάλλονται νέα τέλη εισόδου και εξόδου. Η διαδοχική σώρευση αυτών των χρεώσεων, το λεγόμενο «tariff pancaking», καθιστά το αέριο που ξεκινά από την Ελλάδα ακριβότερο όσο κινείται προς τον Βορρά.
Η έκθεση επικαλείται μελέτη της Energy Community του 2025, σύμφωνα με την οποία το ετήσιο κόστος μεταφοράς φυσικού αερίου από την Ελλάδα έως την Ουκρανία υπολογιζόταν σε 9,65 ευρώ/MWh μέσω του Κάθετου Διαδρόμου, αν και εκτιμάται ότι μετά τις πρόσφατες πρωτοβουλίες που έχουν αναληφθεί αυτό έχει υποχωρήσει στα επίπεδα των 7-8 ευρώ ευρώ/MWh, συνυπολογιζομένων και των εποχικών διακυμάνσεων. Για σύγκριση, το κόστος μεταφοράς αερίου προς την Ουκρανία μέσω Γερμανίας–Αυστρίας–Ουγγαρίας ήταν περίπου 3,48 ευρώ/MWh, μέσω Πολωνίας μόλις 1,93 ευρώ/MWh και μέσω Βαλτικής 5-6 ευρώ/MWh.
Σύμφωνα πάντα με το Atlantic Council, η αξία του κάθετου Διαδρόμου συνίσταται στο ότι δημιουργεί εναλλακτικές οδούς εφοδιασμού σε μια περιοχή η οποία για δεκαετίες εξαρτιόταν από λίγες διαδρομές και έναν κυρίαρχο προμηθευτή και γι’ αυτό στόχος είναι η χρήση του να καταστεί αρκετά οικονομική και εύχρηστη ώστε να αξιοποιείται και σε συνθήκες κανονικότητας.
Τα κρίσιμα έργα και η εναρμόνιση των τεχνικών προδιαγραφών
Την ίδια στιγμή, το Atlantic Council παρατηρεί ότι ο Κάθετος Διάδρομος δεν μπορεί να αναπτυχθεί ως μια σειρά ανεξάρτητων εθνικών projects. Η αύξηση της δυναμικότητας στην Ελλάδα δεν έχει μεγάλη εμπορική αξία εάν το αέριο συναντήσει λίγα χιλιόμετρα αργότερα περιορισμούς στη Βουλγαρία ή στη Ρουμανία.
Στη Βουλγαρία, για παράδειγμα, απαιτείται η ολοκλήρωση έργων που αυξάνουν τις ροές προς Ρουμανία, μεταξύ των οποίων ο αγωγός Rupcha–Vetrino και η αναβάθμιση του σταθμού συμπίεσης Kardam. Στη Ρουμανία χρειάζονται επενδύσεις σε αγωγούς και συμπιεστές, ενώ ζητήματα συμβατότητας του φυσικού αερίου που περιορίζουν τη μεταφορική ικανότητα χρήζουν αντιμετώπισης και στο σύνορο Μολδαβίας-Ουκρανίας.
Η έκθεση αναδεικνύει επίσης την αναγκαιότητα μεγαλύτερης εναρμόνισης των τεχνικών προδιαγραφών φυσικού αερίου, των διαδικασιών δέσμευσης δυναμικότητας και των κανονιστικών πλαισίων.
Στην πράξη, το Atlantic Council ζητεί οι διαχειριστές των εννέα χωρών να αρχίσουν να αντιμετωπίζουν τον Κάθετο Διάδρομο περισσότερο ως ένα ενιαίο σύστημα και λιγότερο ως εννέα διαδοχικά εθνικά δίκτυα.
Ευρωπαϊκά κεφάλαια για έργα που δεν μπορούν να πληρώσουν μόνο οι traders
Η εμπορική βιωσιμότητα συνδέεται και με τον τρόπο χρηματοδότησης των νέων υποδομών. Οι διαχειριστές χρειάζονται έσοδα από τα τέλη για να χρηματοδοτούν τα δίκτυα και τις επενδύσεις τους. Εάν όμως τα τέλη αυξηθούν υπερβολικά, οι traders επιλέγουν φθηνότερες διαδρομές, η χρήση των υποδομών μειώνεται και δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος.
Το Atlantic Council θεωρεί ότι μέρος του κόστους των έργων που προσφέρουν μεγάλη γεωπολιτική και ενεργειακή ασφάλεια, αλλά όχι απαραίτητα αντίστοιχες εμπορικές αποδόσεις, θα πρέπει να καλύπτεται από ευρωπαϊκούς πόρους.
Γιατί η Ελλάδα έχει πολλά να κερδίσει από την επιτυχία του Κάθετου Διαδρόμου
Για την Αθήνα, η επιτυχία του Διαδρόμου δεν αποτελεί μόνο γεωπολιτική επιδίωξη. Υπάρχει σαφές οικονομικό συμφέρον. Η ελληνική αγορά φυσικού αερίου είναι σχετικά μικρή σε σχέση με τη δυναμικότητα των υποδομών που έχουν ήδη δημιουργηθεί ή σχεδιάζονται. Η σύνδεσή τους με μια μεγαλύτερη περιφερειακή αγορά επιτρέπει περισσότερες ροές, μεγαλύτερη αξιοποίηση των επενδύσεων και κατανομή του κόστους του συστήματος σε μεγαλύτερους όγκους.
Το Atlantic Council σημειώνει μάλιστα ότι αυτή η αύξηση της χρήσης των υποδομών μπορεί τελικά να λειτουργήσει θετικά και για τους εγχώριους καταναλωτές, καθώς το κόστος του δικτύου επιμερίζεται σε περισσότερες ποσότητες φυσικού αερίου. Η Ελλάδα επιχειρεί ταυτόχρονα να εξασφαλίσει και τις απαιτούμενες ποσότητες LNG. Η έκθεση αναφέρεται στις νέες μακροπρόθεσμες συμφωνίες που έχουν συναφθεί με διεθνείς προμηθευτές, αλλά επισημαίνει ότι ένα μέρος των πρόσθετων εισαγωγών θα χρειαστεί για την ίδια την ελληνική αγορά, καθώς η χώρα εξακολουθεί να αντικαθιστά ρωσικό αέριο και προσθέτει περίπου 2,5 GW νέας ηλεκτροπαραγωγής με φυσικό αέριο.
Κατά συνέπεια, το πραγματικό τεστ δεν είναι πόσο LNG μπορεί να εισαγάγει η Ελλάδα αλλά πόσοι πελάτες βορειότερα είναι διατεθειμένοι να δεσμευτούν μακροπρόθεσμα στην αγορά του.
Από διάδρομος φυσικού αερίου σε ευρύτερο ενεργειακό άξονα
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες προτάσεις του Atlantic Council είναι να σταματήσει ο Κάθετος Διάδρομος να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως project φυσικού αερίου. Η έκθεση προτείνει τη σταδιακή μετατροπή του σε μια ευρύτερη πλατφόρμα ενεργειακής ασφάλειας, όπου ο σχεδιασμός των αγωγών θα γίνεται μαζί με τις νέες γραμμές ηλεκτρικής διασύνδεσης, τις μονάδες παραγωγής ηλεκτρισμού και τις εγκαταστάσεις αποθήκευσης.
Η προσέγγιση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι χώρες της περιοχής σχεδιάζουν νέες μονάδες φυσικού αερίου αλλά ταυτόχρονα αναπτύσσουν ΑΠΕ, πυρηνική ενέργεια, αποθήκευση και μεγάλα data centers. Οι επενδύσεις δεν πρέπει, κατά το Atlantic Council, να σχεδιάζονται απομονωμένα, αλλά με βάση μια συνολική εικόνα της μελλοντικής ενεργειακής ζήτησης.
Για την Ελλάδα, το συμπέρασμα της έκθεσης είναι σαφές. Η χώρα έχει ήδη πραγματοποιήσει μεγάλο μέρος της επένδυσης που χρειαζόταν για να γίνει ενεργειακή πύλη της περιοχής. Η επόμενη φάση δεν θα κριθεί τόσο από την ανακοίνωση νέων terminals και αγωγών όσο από το εάν οι υφιστάμενες και υπό κατασκευή υποδομές μπορούν να ενταχθούν σε μια ενιαία, οικονομικά ανταγωνιστική διαδρομή από το Αιγαίο έως την Κεντρική Ευρώπη και την Ουκρανία.
Διαβάστε ακόμη
