Τις βαθιές και άλυτες διαφωνίες μεταξύ σχεδόν 200 χωρών ανέδειξαν οι τοποθετήσεις παγκόσμιων ηγετών στη Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (COP31), καθιστώντας ιδιαίτερα δύσκολο το έργο των διπλωματών για την επίτευξη τελικής συμφωνίας και τη σύνταξη ενός κοινού κειμένου.

Την Τετάρτη και την Πέμπτη, αρχηγοί κρατών και υπουργοί παρουσίασαν εντελώς αντικρουόμενες προτεραιότητες. Τα ευάλωτα νησιωτικά κράτη απαίτησαν άμεσες και δραστικές μειώσεις των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, οι Ευρωπαίοι ηγέτες συσπειρώθηκαν γύρω από μια δέσμευση για παγκόσμιο εξηλεκτρισμό, οι αναπτυσσόμενες οικονομίες πίεσαν τα πλούσια κράτη για αυξημένη κλιματική χρηματοδότηση και οι παραγωγοί ορυκτών καυσίμων υπερασπίστηκαν το δικαίωμά τους να συνεχίσουν την άντληση πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Καθώς ολοκληρώθηκε το σκέλος των ομιλιών υψηλού επιπέδου, το κύριο βάρος πέφτει πλέον στους διαπραγματευτές, οι οποίοι λειτουργούν υπό ένα πρωτοφανές καθεστώς συν-ηγεσίας: η Τουρκία φιλοξενεί τη σύνοδο κορυφής από τις 9 έως τις 20 Νοεμβρίου, ενώ η Αυστραλία προεδρεύει των επίσημων διαπραγματεύσεων. «Δουλειά μου είναι να κατευθύνω τη συναίνεση, όχι να χτυπώ το χέρι στο τραπέζι και να απαιτώ συγκεκριμένες ενέργειες, αλλά να οδηγήσω τη συναίνεση στο ισχυρότερο και πιο φιλόδοξο δυνατό αποτέλεσμα εντός των ορίων αυτής της διαδικασίας», δήλωσε στο Reuters ο Κρις Μπόουεν, υπουργός Κλιματικής Αλλαγής της Αυστραλίας και πρόεδρος των διαπραγματεύσεων της COP31. Ερωτηθείς για το πώς θα μπορούσε να μοιάζει μια επιτυχημένη συμφωνία, ο Μπόουεν παρέμεινε επιφυλακτικός, σημειώνοντας ότι έχει ακόμη «πολλές ώρες διαβουλεύσεων με τους εταίρους».

Αντικρουόμενα οράματα

Οι οξύτερες διαχωριστικές γραμμές στην Αττάλεια επικεντρώνονται στο μέλλον των ορυκτών καυσίμων. Παρά τις επείγουσες εκκλήσεις αξιωματούχων του ΟΗΕ να επιταχυνθεί το τέλος της εποχής των ορυκτών καυσίμων, οι μεγάλοι παραγωγοί αντέδρασαν σθεναρά από το βήμα της ολομέλειας. «Επιβεβαιώνουμε το κυριαρχικό μας δικαίωμα να ενισχύσουμε την ενεργειακή και πετρελαϊκή μας βιομηχανία ως μοχλό της εθνικής μας ανάπτυξης», δήλωσε χαρακτηριστικά στη σύνοδο η ασκούσα χρέη προέδρου της Βενεζουέλας, Ντέλσι Ροντρίγκες.

Αντιμέτωπες με αδιέξοδα όσον αφορά τον καθορισμό δεσμευτικών χρονοδιαγραμμάτων για τη σταδιακή κατάργηση του άνθρακα, του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, η Τουρκία και η Αυστραλία επιδίωξαν να στηρίξουν τη σύνοδο σε έναν πιο αποδεκτό πολιτικά κεντρικό στόχο: μια εθελοντική δέσμευση για την ενίσχυση του παγκόσμιου εξηλεκτρισμού. Η πρόταση καλεί τις χώρες να αυξήσουν το μερίδιο της ηλεκτρικής ενέργειας στην παγκόσμια τελική κατανάλωση ενέργειας από περίπου το ένα πέμπτο σήμερα σε 35% έως το 2035.

Ο Βρετανός πρωθυπουργός Άντι Μπέρναμ —ο μοναδικός ηγέτης της G7 που παρίσταται αυτοπροσώπως στη σύνοδο— υποστήριξε την πρωτοβουλία εξηλεκτρισμού την Πέμπτη, παρουσιάζοντας την καθαρή ενέργεια ως απαραίτητη ασπίδα απέναντι στους γεωπολιτικούς κραδασμούς. Επισημαίνοντας τις σοβαρές διαταραχές στον ενεργειακό εφοδιασμό που προκλήθηκαν από τον πόλεμο ΗΠΑ-Ισραήλ με το Ιράν και τον συνεχιζόμενο πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, ο Μπέρναμ υποστήριξε ότι η εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα αφήνει τα έθνη επικίνδυνα εκτεθειμένα.

«Είναι πλέον ξεκάθαρο σε όλους ότι αν εξαρτόμαστε από ενέργεια που δεν ελέγχουμε, τότε αφήνουμε τους εαυτούς μας εκτεθειμένους σε τιμές που δεν μπορούμε να ελέγξουμε», δήλωσε ο Μπέρναμ στους συνέδρους. «Η στροφή στην καθαρή ενέργεια είναι ο μόνος δρόμος προς την ενεργειακή ασφάλεια».

Ωστόσο, παρατηρητές της κλιματικής πολιτικής επεσήμαναν μια σημαντική επιφύλαξη στην τουρκο-αυστραλιανή πρόταση για τον εξηλεκτρισμό: το κείμενο δεν διευκρινίζει ότι η πρόσθετη ηλεκτρική ενέργεια πρέπει να παράγεται από ανανεώσιμες πηγές, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο η ηλεκτροπαραγωγή από άνθρακα και φυσικό αέριο να συμβάλει στην επίτευξη του ορίου του 35%.

Η έκκληση των νησιωτικών χωρών

Για τα έθνη που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της ανόδου της στάθμης της θάλασσας και των ακραίων καιρικών φαινομένων, οι σταδιακοί στόχοι και οι εθελοντικές δεσμεύσεις υπολείπονται κατά πολύ των απαιτήσεων της επιστήμης. Οι ηγέτες μικρών αναπτυσσόμενων νησιωτικών κρατών —όπως οι Μπαχάμες, το Τουβαλού, οι Νήσοι του Σολομώντα και της Αγίας Λουκίας— χρησιμοποίησαν τη σύνοδο για να απαιτήσουν άμεση δράση από τους μεγαλύτερους ρυπαντές του πλανήτη.

«Οι μεγάλοι ρυπαντές πρέπει να προχωρήσουν πέρα από τις συνήθεις υποσχέσεις. Πρέπει να μειώσουν τις εκπομπές όπως απαιτεί η κλιματική κρίση», δήλωσε ο πρωθυπουργός της Αγίας Λουκίας, Φίλιπ Τζ. Πιερ.

Οι προειδοποιήσεις τους αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα στην Αττάλεια. Η COP31 είναι η πρώτη σύνοδος του ΟΗΕ για το κλίμα που συγκαλείται αφότου οι επιστήμονες και το Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα του ΟΗΕ επιβεβαίωσαν τον περασμένο μήνα ότι ο πλανήτης βρίσκεται ήδη σε τροχιά υπέρβασης του ορίου αύξησης της θερμοκρασίας κατά 1,5 βαθμό Κελσίου (2,7 βαθμούς Φαρενάιτ), το οποίο είχε τεθεί βάσει της Συμφωνίας του Παρισιού το 2015. Ενώ οι ειδικοί του ΟΗΕ τονίζουν ότι οι βαθιές και ταχείες μειώσεις εκπομπών μπορούν ακόμη να περιορίσουν τη διάρκεια και τη σοβαρότητα αυτής της υπέρβασης, η απογοήτευση για τον ρυθμό της πολιτικής δράσης ξεχείλισε έξω από τις αίθουσες διαπραγματεύσεων.

Η Σουηδή ακτιβίστρια για το κλίμα Γκρέτα Τούνμπεργκ, συμμετέχοντας στην πρώτη της διάσκεψη του ΟΗΕ για το κλίμα από το 2021, εξαπέλυσε δριμύ κατηγορώ κατά των παγκόσμιων ηγετών στο περιθώριο της συνόδου. Ο πλανήτης δεν πεθαίνει. Δολοφονείται», δήλωσε η Τούνμπεργκ. «Δολοφονείται από τους ίδιους ακριβώς ανθρώπους που συχνά πιστεύεται ότι θα μας σώσουν. Κανείς δεν έρχεται να μας σώσει».

Οι ένοπλες συγκρούσεις

Περιβαλλοντικές οργανώσεις εξέφρασαν τις ανησυχίες στην COP31 ότι, οι ένοπλες συγκρούσεις, ο πληθωρισμός και οι μεταβαλλόμενες εσωτερικές πολιτικές —συμπεριλαμβανομένης της απουσίας των Ηνωμένων Πολιτειών από την επίσημη διαπραγματευτική διαδικασία— έχουν υποβαθμίσει τη δράση για το κλίμα στη διεθνή ατζέντα. Η Φερνάντα ντε Καρβάλιο, επικεφαλής κλιματικής πολιτικής στο Παγκόσμιο Ταμείο για τη Φύση (WWF), χαρακτήρισε τις ομιλίες των ηγετών απογοητευτικές δεδομένης της ζοφερής επιστημονικής πραγματικότητας. «Είναι ανησυχητικό το γεγονός ότι το ζήτημα του κλίματος δεν βρίσκεται τόσο ψηλά στην παγκόσμια πολιτική ατζέντα όσο θα έπρεπε», ανέφερε.
Τα αδιέξοδα στη χρηματοδότηση

Πέρα από τις εκπομπές ρύπων και τους ενεργειακούς στόχους, τα χρήματα παραμένουν ένα από τα πιο ακανθώδη εμπόδια για μια τελική συμφωνία. Τα αναπτυσσόμενα έθνη αξιοποίησαν τις πρώτες ημέρες της COP31 για να επαναλάβουν τα πάγια αιτήματά τους ώστε οι πλούσιες, βιομηχανικές χώρες να αυξήσουν σημαντικά την οικονομική στήριξη, βοηθώντας τις φτωχότερες οικονομίες να μεταβούν στην καθαρή ενέργεια, να προσαρμοστούν στις επιδεινούμενες κλιματικές επιπτώσεις και να καλύψουν τις απώλειες και τις ζημίες που προκαλούνται από κλιματικές καταστροφές.

Οι διαπραγματευτές πέρασαν τις πρώτες ημέρες της διάσκεψης παλεύοντας με περισσότερα από 100 ξεχωριστά τεχνικά και νομικά κείμενα εντός της «μπλε ζώνης» της Αττάλειας, όπου κάθε γραμμή απαιτεί ομόφωνη έγκριση. Οι προηγούμενες προπαρασκευαστικές συνομιλίες στη Βόννη είχαν ήδη βαλτώσει λόγω διαφωνιών σχετικά με τους στόχους χρηματοδότησης της προσαρμογής, αφήνοντας στον Μπόουεν και στον Τούρκο πρόεδρο της COP31, Μουράτ Κουρούμ, ελάχιστα περιθώρια λάθους.

Με μια εβδομάδα να απομένει μέχρι την προγραμματισμένη λήξη της συνόδου στις 20 Νοεμβρίου, το κεντρικό ερώτημα που πλανάται πάνω από την Αττάλεια είναι αν η Αυστραλία και η Τουρκία μπορούν να γεφυρώσουν το χάσμα μεταξύ των υπερασπιστών των ορυκτών καυσίμων, των αναπτυσσόμενων εθνών που αντιμετωπίζουν έλλειψη ρευστότητας και των ευάλωτων στο κλίμα κρατών — ή αν οι γεωπολιτικοί περισπασμοί και τα εδραιωμένα εθνικά συμφέροντα θα αναγκάσουν τους διαπραγματευτές να συμβιβαστούν με ένα αποδυναμωμένο τελικό κείμενο.

Διαβάστε ακόμα