Οκτώ μήνες μετά την αναζωπύρωση των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή και το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, το γεωπολιτικό και οικονομικό οικοδόμημα των κρατών του Αραβικού Κόλπου βιώνει έναν εκ βάθρων μετασχηματισμό. Αυτό που ξεκίνησε ως μια ακόμη περιφερειακή κρίση ασφαλείας εξελίχθηκε στον απόλυτο καταλύτη για το τέλος μιας εποχής. Για δεκαετίες, οι μοναρχίες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC) χρηματοδοτούσαν το μέλλον τους με βάση τη σταθερή ροή των πετροδολαρίων. Σήμερα, υπό το βάρος των πυραυλικών επιθέσεων, του ναυτικού αποκλεισμού και της κατάρρευσης των παραδοσιακών συμμαχιών, τα κράτη αυτά υποχρεώνονται σε μια «βίαιη ωρίμανση».

Η «Τριπλή Επιλογή»

Στο επίκεντρο της τρέχουσας κρίσης βρίσκεται αυτό που αναλυτές διεθνών think tanks ονομάζουν «Το Πλαίσιο των Τριών Επιλογών» (The Three Choices). Για πρώτη φορά στην ιστορία τους, οι ηγέτες του Κόλπου συνειδητοποιούν ότι η οικονομική διαφοροποίηση από μόνη της δεν αρκεί. Όπως υπογραμμίζει σε ανάλυσή του το Bloomberg, η νέα πραγματικότητα απαιτεί τρεις ταυτόχρονες, ριζικές μετατοπίσεις: απεξάρτηση της οικονομίας από τους υδρογονάνθρακες, απεξάρτηση της εθνικής ασφάλειας από την αποκλειστική ομπρέλα των ΗΠΑ και παράκαμψη της θαλάσσιας γεωγραφίας του Στενού του Ορμούζ.

Η στενή λωρίδα θάλασσας που χωρίζει την Αραβική Χερσόνησο από το Ιράν, από όπου διέρχονταν καθημερινά πάνω από 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου, έχει μετατραπεί σε «νεκρή ζώνη». Με τις ναυτιλιακές εταιρείες να διστάζουν να διασχίσουν την περιοχή λόγω των συνεχών εχθροπραξιών, χώρες όπως το Κουβέιτ, το Κατάρ και το Μπαχρέιν είδαν τις εξαγωγικές τους αρτηρίες να κόβονται μέσα σε μια νύχτα. Η γεωγραφική απομόνωση αποδείχθηκε το πιο ευάλωτο σημείο του αραβικού οικονομικού θαύματος.

Η σκληρή γλώσσα των αριθμών

Οι οικονομικές επιπτώσεις αυτού του αποκλεισμού αποτυπώνονται στις τελευταίες εκθέσεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ). Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, τα οποία παραθέτει σε ανάλυσή του το Middle East Institute, το ΑΕΠ των χωρών του Κόλπου θα σημειώσει συνολική συρρίκνωση της τάξης του 4,8% για το έτος 2026. Πρόκειται για ένα από τα χειρότερα μακροοικονομικά σοκ των τελευταίων δεκαετιών, το οποίο όμως δεν πλήττει όλα τα κράτη με την ίδια ένταση. Το μέγεθος της καταστροφής εξαρτάται άμεσα από το επίπεδο εξάρτησης κάθε χώρας από το πετρέλαιο και το Στενό του Ορμούζ. Το Κουβέιτ, το οποίο εξακολουθεί να στηρίζει το 55% με 57% του ΑΕΠ του στον «μαύρο χρυσό», και το Σουλτανάτο του Ομάν (με ποσοστό 45%-50%) βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του πυρός. Ωστόσο, το Ομάν κατάφερε να μετατρέψει τη γεωγραφική του θέση σε πλεονέκτημα: διαθέτοντας ακτογραμμή που βλέπει απευθείας στον Ινδικό Ωκεανό, έξω από το Ορμούζ, είδε την οικονομία του να αναπτύσσεται κατά 4%, καθώς μετατράπηκε σε βασική πύλη εισόδου και εξόδου αγαθών για ολόκληρη τη χερσόνησο.

Αντίθετα, χώρες όπως το Κατάρ και το Μπαχρέιν καταγράφουν διψήφια οικονομική ύφεση, καθώς οι εξαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) και πετρελαίου έχουν εκμηδενιστεί, προκαλώντας μια συστημική κρίση ρευστότητας που απειλεί τα τεράστια κρατικά επενδυτικά τους ταμεία.

Η μάχη των υποδομών

Μέσα σε αυτό το σκηνικό πολέμου, η έννοια της «ανθεκτικότητας των υποδομών» απέκτησε ιδιαίτερη σημασία. Οι χώρες που είχαν προνοήσει να επενδύσουν σε εναλλακτικές διαδρομές εξαγωγής βλέπουν τώρα αυτές τις επενδύσεις να αποδίδουν καρπούς με γεωμετρική πρόοδο. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Ο αγωγός Habshan-Fujairah, ο οποίος μεταφέρει πετρέλαιο από τα βάθη του Άμπου Ντάμπι απευθείας στο λιμάνι της Φουτζέιρα στον Κόλπο του Ομάν, παρέκαμψε πλήρως την εμπόλεμη ζώνη του Ορμούζ. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της αγοράς, ο αγωγός αυτός απέσβεσε το συνολικό κόστος κατασκευής του μέσα σε μόλις έναν μήνα λειτουργίας εν μέσω πολέμου, κρατώντας ζωντανή την οικονομία των Εμιράτων.

«Η ηγεσία δεν μετριέται από αυτό που παράγουμε σε περίοδο ευημερίας αλλά από αυτό που παραδίδουμε σε δύσκολη περίοδο», τόνισε χαρακτηριστικά ο Σουλτάν Αλ-Τζαμπέρ, υπουργός Βιομηχανίας των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και διευθύνων σύμβουλος της εθνικής πετρελαϊκής εταιρείας Adnoc (Abu Dhabi National Oil Company), ενώπιον ηγετών που συγκεντρώθηκαν για την έκθεση Adipec, τη μεγάλη ετήσια σύναξη του ενεργειακού τομέα, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Άμπου Ντάμπι από τη Δευτέρα 2 έως την Πέμπτη 5 Νοεμβρίου.

Στην αντίπερα όχθη, η Σαουδική Αραβία ξεκίνησε έναν αγώνα δρόμου ενάντια στον χρόνο. Το Ριάντ επιστράτευσε εκατοντάδες τεχνικούς για να αναβαθμίσουν εκτάκτως τη χωρητικότητα του κρίσιμου αγωγού Ανατολής-Δύσης (East-West Pipeline), ο οποίος μεταφέρει το πετρέλαιο από τις ανατολικές επαρχίες στα λιμάνια της Ερυθράς Θάλασσας. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η διαδρομή δεν είναι απόλυτα ασφαλής, καθώς οι περιφερειακές εντάσεις επηρεάζουν και τη ναυσιπλοΐα στην Ερυθρά, αποδεικνύοντας ότι τα όρια της υποδομής κάτω από συνθήκες γενικευμένου πολέμου είναι πεπερασμένα. Όπως υπογραμμίζει η Le Monde η «ανθεκτικότητα» είναι το νέο σλόγκαν των εταιρειών του Κόλπου, έτοιμων για όλα προκειμένου να διασφαλίσουν τις διεξόδους των βαρελιών τους. Πρώτα απ’ όλα αναπτύσσοντας δίκτυα αγωγών πετρελαίου που παρακάμπτουν το Ορμούζ —μια προτεραιότητα που διεκδικείται από το Άμπου Ντάμπι και το Ριάντ—, αλλά και εξετάζοντας νέα έργα αποθήκευσης μαύρου χρυσού στο εξωτερικό, κοντά στις χώρες-πελάτες.

Ρήξη στον ΟΠΕΚ

Η πιο βαθιά και μόνιμη πληγή που άνοιξε ο πόλεμος δεν είναι οικονομική, αλλά πολιτική. Η γεωπολιτική ενότητα του Κόλπου έχει διαρραγεί ανεπανόρθωτα, με αποκορύφωμα την ιστορική απόφαση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων να αποχωρήσουν οριστικά από τον ΟΠΕΚ. Για δεκαετίες, ο ΟΠΕΚ, υπό την de facto ηγεσία της Σαουδικής Αραβίας, καθόριζε τις παγκόσμιες τιμές του πετρελαίου μέσω αυστηρών ποσοστώσεων παραγωγής. Όμως, οκτώ μήνες πολέμου άλλαξαν τις προτεραιότητες. Το Άμπου Ντάμπι, έχοντας επενδύσει δισεκατομμύρια στη διαφοροποίηση της οικονομίας του (τουρισμός, διεθνή χρηματοοικονομικά, real estate και τεχνητή νοημοσύνη), αρνήθηκε να δει το μέλλον του να θυσιάζεται στον βωμό των στρατηγικών επιλογών του Ριάντ. Η αποχώρηση των Εμιράτων από το καρτέλ σηματοδοτεί την επικράτηση του δόγματος «ο καθένας για τον εαυτό του». Τα Εμιράτα επιλέγουν την πλήρη ελευθερία κινήσεων: να παράγουν και να πωλούν όσο πετρέλαιο μπορούν μέσω των ασφαλών αγωγών τους, ώστε να χρηματοδοτήσουν τη μετα-πετρελαϊκή τους εποχή πριν η αγορά καταρρεύσει οριστικά.

Η Σαουδική Αραβία, από την άλλη πλευρά, εγκλωβισμένη στο φιλόδοξο όραμα “Vision 2030” του Πρίγκιπα Διαδόχου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, βλέπει τα γιγαντιαία έργα της (όπως η φουτουριστική πόλη NEOM) να παγώνουν. Με το 35%-37% του ΑΕΠ της να εξαρτάται ακόμη από το πετρέλαιο και τα έσοδα της Aramco να πιέζονται από το αυξημένο κόστος ασφάλισης και τις στρατιωτικές δαπάνες, το Ριάντ χάνει τον ρόλο του απόλυτου οικονομικού ηγεμόνα της περιοχής.

Η επόμενη ημέρα

Καθώς ο καπνός του πολέμου συνεχίζει να καλύπτει τη Μέση Ανατολή, η επόμενη μέρα για τις χώρες του Κόλπου προδιαγράφεται ριζικά διαφορετική. Η ψευδαίσθηση ότι ο πλούτος των κοιτασμάτων μπορούσε να αγοράσει αιώνια ασφάλεια και σταθερότητα έχει διαλυθεί οριστικά. Η αναγκαστική μεταμόρφωση αυτών των κρατών δεν είναι πλέον ένα θεωρητικό σχέδιο επί χάρτου που συζητείται σε κλιματιζόμενα οικονομικά φόρουμ στο Ντουμπάι ή στο Ριάντ. Είναι μια βίαιη προσαρμογή επιβίωσης, ένας γεωπολιτικός δαρβινισμός σε πλήρη εξέλιξη.

Διαβάστε ακόμα