«Κόκκινη κάρτα» στην Ελλάδα για τα αστικά λύματα βγάζει το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαπιστώνοντας εκτεταμένες παραβάσεις της κοινοτικής νομοθεσίας για τη συλλογή και επεξεργασία λυμάτων σε εκατοντάδες οικισμούς της χώρας. Με απόφαση που εκδόθηκε στις 4 Ιουνίου, το Δικαστήριο δικαιώνει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην προσφυγή της κατά της Ελλάδας, κρίνοντας ότι η χώρα δεν έχει συμμορφωθεί με βασικές υποχρεώσεις της Οδηγίας για τα αστικά λύματα, παρότι οι σχετικές προθεσμίες είχαν εκπνεύσει εδώ και σχεδόν δύο δεκαετίες, σε ορισμένες περιπτώσεις ήδη από το 1998, το 2000 και το 2005.

Στο επίκεντρο της απόφασης βρίσκονται οι ελλείψεις σε δίκτυα αποχέτευσης, βιολογικούς καθαρισμούς και συστήματα επεξεργασίας λυμάτων σε δεκάδες περιοχές της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας. Από την Αττική και τη Στερεά Ελλάδα έως τη Μακεδονία, την Πελοπόννησο και τα νησιά, το Δικαστήριο καταγράφει παραβάσεις που αποτυπώνουν το μέγεθος των εκκρεμοτήτων στις περιβαλλοντικές υποδομές της χώρας.

Ειδικότερα, διαπιστώνει παραβάσεις που αφορούν 153 οικισμούς χωρίς επαρκή δίκτυα αποχέτευσης, 143 οικισμούς στους οποίους δεν εξασφαλιζόταν η απαιτούμενη επεξεργασία των λυμάτων, τον Γέρακα ως προς τις ειδικές υποχρεώσεις προστασίας ευαίσθητων περιοχών, καθώς και 13 παράκτιους οικισμούς όπου δεν τηρούνταν οι προβλεπόμενες απαιτήσεις πριν από την απόρριψη λυμάτων στη θάλασσα.

Η καταδικαστική απόφαση έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η χώρα καλείται να αντιμετωπίσει ένα νέο κύμα επενδυτικών αναγκών στις υποδομές λυμάτων και στην επαναχρησιμοποίηση νερού. Σύμφωνα με πληροφορίες του energygame.gr, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας έχει ήδη ολοκληρώσει την πρώτη καταγραφή των αναγκών που προκύπτουν από τη νέα ευρωπαϊκή οδηγία και προχωρά στην αποτύπωση των απαιτούμενων έργων, καθώς και στην αρχική κοστολόγησή τους.

Το μήνυμα που εκπέμπει πάντως η απόφαση είναι ότι η Ελλάδα δεν κρίνεται πλέον με βάση τον σχεδιασμό των έργων, αλλά με βάση το αν αυτά έχουν ολοκληρωθεί και λειτουργούν. «Οι δυσκολίες υλοποίησης έργων, οι προσφυγές, οι καθυστερήσεις αδειοδοτήσεων ή οι ιδιαιτερότητες της ελληνικής γεωγραφίας δεν αναιρούν τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το ευρωπαϊκό δίκαιο», σημειώνουν πηγές με γνώση της υπόθεσης στο energygame.gr.

Επόμενο κρίσιμο ορόσημο αποτελεί η ενσωμάτωση της αναθεωρημένης οδηγίας στο εθνικό δίκαιο. Το σχετικό θεσμικό πλαίσιο προετοιμάζεται ήδη από το ΥΠΕΝ και αναμένεται να είναι έτοιμο στις αρχές του 2027, περιλαμβάνοντας τις παρεμβάσεις που απαιτούνται για την κάλυψη των νέων ευρωπαϊκών υποχρεώσεων. Η νέα οδηγία ανεβάζει σημαντικά τον πήχη σε σχέση με το προηγούμενο καθεστώς, καθώς πέρα από την επέκταση των υποχρεώσεων σε μικρότερους οικισμούς εισάγει νέες απαιτήσεις για την επαναχρησιμοποίηση των επεξεργασμένων υδάτων, δημιουργώντας νέες ανάγκες χρηματοδότησης και σχεδιασμού έργων στις περιβαλλοντικές υποδομές της χώρας.

Το πρόβλημα ξεκινά από τα δίκτυα αποχέτευσης

Στον πυρήνα της απόφασης βρίσκεται η διαπίστωση ότι 153 οικισμοί άνω των 2.000 ισοδύναμων κατοίκων δεν διέθεταν κατά τον κρίσιμο χρόνο αξιολόγησης επαρκή δίκτυα αποχέτευσης.

Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία δεν αρκείται στην ύπαρξη βόθρων ή μεμονωμένων συστημάτων συλλογής λυμάτων. Η βασική υποχρέωση των κρατών-μελών είναι η δημιουργία ολοκληρωμένων δικτύων αποχέτευσης, τα οποία συλλέγουν τα λύματα και τα οδηγούν σε εγκαταστάσεις επεξεργασίας. Εξαιρέσεις επιτρέπονται μόνο όταν αποδεικνύεται ότι η εγκατάσταση δικτύου είναι περιβαλλοντικά αδικαιολόγητη ή υπερβολικά δαπανηρή και μόνο εφόσον τα εναλλακτικά συστήματα παρέχουν ισοδύναμο επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος.

Σύμφωνα με την απόφαση, η Ελλάδα δεν κατόρθωσε να αποδείξει κάτι τέτοιο για τους επίμαχους οικισμούς. Αντιθέτως, το γεγονός ότι σε πολλές από αυτές τις περιοχές βρίσκονται σε εξέλιξη έργα αποχέτευσης θεωρήθηκε από το Δικαστήριο ως έμμεση παραδοχή ότι τα έργα είναι αναγκαία και περιβαλλοντικά ωφέλιμα.

Στη λίστα περιλαμβάνονται δεκάδες περιοχές της Αττικής, όπως ο Γέρακας, τα Γλυκά Νερά, η Παλλήνη, η Παιανία, τα Σπάτα, η Ανάβυσσος, η Σαρωνίδα, η Παλαιά Φώκαια, ο Διόνυσος, η Σταμάτα και η Ροδόπολη, αλλά και οικισμοί σε όλη τη χώρα όπως η Αίγινα, η Ιθάκη, η Τήνος, η Σύμη, η Ύδρα, η Σάμος, η Κάρυστος, το Κρανίδι, το Λεωνίδιο, η Μεγαλόπολη, η Νεμέα, η Παραμυθιά, ο Πολύγυρος, η Νιγρίτα, η Αριδαία, η Σιάτιστα και δεκάδες ακόμη περιοχές.

Οι βιολογικοί καθαρισμοί που δεν επαρκούν

Η δεύτερη μεγάλη διαπίστωση αφορά την επεξεργασία των λυμάτων. Το Δικαστήριο έκρινε ότι σε 143 οικισμούς δεν εξασφαλιζόταν η απαιτούμενη δευτεροβάθμια ή ισοδύναμη επεξεργασία πριν από την απόρριψη των λυμάτων στο περιβάλλον.

Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι ακόμη και όπου υπήρχαν δίκτυα συλλογής, δεν διασφαλιζόταν πάντα ότι τα λύματα οδηγούνται σε κατάλληλες εγκαταστάσεις επεξεργασίας με την απαιτούμενη δυναμικότητα και απόδοση. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία απαιτεί τα λύματα να υποβάλλονται σε βιολογική επεξεργασία και να πληρούν συγκεκριμένα ποιοτικά χαρακτηριστικά πριν επιστρέψουν στο περιβάλλον.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στους οικισμούς Πόρος–Γαλατάς, Άμφισσα, Λυγουριό και Οιχαλία, για τους οποίους η Επιτροπή υποστήριξε ότι κατά τον κρίσιμο χρόνο δεν υπήρχε λειτουργικός σταθμός επεξεργασίας λυμάτων. Το Δικαστήριο δέχθηκε την αιτίαση, επισημαίνοντας ότι οι μεταγενέστερες βελτιώσεις δεν μπορούν να αναιρέσουν την παράβαση που υπήρχε κατά την ημερομηνία αξιολόγησης.

Η εικόνα αυτή αναδεικνύει ένα διαχρονικό πρόβλημα της χώρας: σε αρκετές περιπτώσεις η κατασκευή δικτύων αποχέτευσης δεν συνοδεύτηκε με την ίδια ταχύτητα από την ανάπτυξη ή την αναβάθμιση των εγκαταστάσεων επεξεργασίας, δημιουργώντας κενά στην αλυσίδα διαχείρισης των λυμάτων.

Η ειδική περίπτωση του Γέρακα

Ξεχωριστό κεφάλαιο στην απόφαση αφιερώνεται στον Γέρακα. Ο συγκεκριμένος οικισμός δεν εξετάζεται μόνο ως προς την ύπαρξη δικτύου ή βιολογικού καθαρισμού, αλλά και ως προς τις αυστηρότερες απαιτήσεις που ισχύουν για τις λεγόμενες «ευαίσθητες περιοχές».

Στις περιοχές αυτές η ευρωπαϊκή νομοθεσία απαιτεί πρόσθετη επεξεργασία για την απομάκρυνση θρεπτικών φορτίων, όπως το άζωτο και ο φώσφορος, τα οποία συνδέονται με φαινόμενα ευτροφισμού σε υδάτινα οικοσυστήματα. Η Επιτροπή υποστήριξε ότι σημαντικό μέρος του φορτίου του Γέρακα εξακολουθούσε να εξυπηρετείται μέσω μεμονωμένων συστημάτων, με αποτέλεσμα να μην διασφαλίζεται η απαιτούμενη προστασία. Το Δικαστήριο έκανε δεκτή την αιτίαση, διαπιστώνοντας παραβίαση και των ειδικών υποχρεώσεων που ισχύουν για τις ευαίσθητες περιοχές.

Παράκτιοι οικισμοί στο μικροσκόπιο

Το τέταρτο σκέλος της απόφασης αφορά 13 παράκτιους οικισμούς: Αγίους Θεοδώρους, Άγιο Νικόλαο, Αρχάγγελο, Αστακό, Άστρος, Βασιλικό, Γαλαξίδι, Διακοπτό, Κάρυστο, Λόγγο, Νέα Αγχίαλο, Σάμο και Σελιανίτικα.

Για τις περιοχές αυτές το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι δεν πληρούνταν οι απαιτήσεις της οδηγίας για κατάλληλη επεξεργασία πριν από την απόρριψη λυμάτων σε παράκτια ύδατα. Πρόκειται για διαπίστωση με ιδιαίτερη σημασία, καθώς αρκετές από τις περιοχές αυτές έχουν ισχυρή τουριστική δραστηριότητα και ευαίσθητα θαλάσσια οικοσυστήματα.

Η Επιτροπή είχε μάλιστα επισημάνει ότι σε τουριστικούς προορισμούς οι έλεγχοι πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις εποχικές κορυφώσεις του πληθυσμού και των παραγόμενων λυμάτων, καθώς η πραγματική περιβαλλοντική πίεση καταγράφεται τους θερινούς μήνες και όχι κατά τις περιόδους χαμηλής ζήτησης.

Γιατί απορρίφθηκαν τα επιχειρήματα της Ελλάδας

Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας η ελληνική πλευρά υποστήριξε ότι έχουν γίνει σημαντικά βήματα προόδου και ότι πολλά από τα έργα έχουν πλέον ολοκληρωθεί ή βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο. Παράλληλα επικαλέστηκε τις δυσκολίες που συνδέονται με τη νησιωτικότητα, το γεωμορφολογικό ανάγλυφο, τις απαλλοτριώσεις, τα αρχαιολογικά ευρήματα, τις δικαστικές προσφυγές, ακόμη και τις επιπτώσεις της πανδημίας και του πολέμου στην Ουκρανία.

Το Δικαστήριο απέρριψε τα επιχειρήματα αυτά, τονίζοντας ότι οι προθεσμίες της οδηγίας είχαν λήξει το αργότερο το 2005 και ότι η συμμόρφωση ενός κράτους αξιολογείται με βάση την κατάσταση που επικρατούσε κατά τη λήξη της προθεσμίας που είχε τεθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και όχι με βάση μεταγενέστερες εξελίξεις.

Ένα παλιό πρόβλημα μπροστά σε νέες απαιτήσεις

Η απόφαση έρχεται σε μια χρονική συγκυρία όπου η Ευρώπη αυστηροποιεί ακόμη περισσότερο το πλαίσιο για τα αστικά λύματα. Η αναθεωρημένη οδηγία επεκτείνει τις υποχρεώσεις και σε μικρότερους οικισμούς, εισάγει νέες απαιτήσεις για την ενεργειακή απόδοση των εγκαταστάσεων, ενισχύει την παρακολούθηση ρύπων και δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένου νερού.

Με άλλα λόγια, η Ελλάδα καλείται ταυτόχρονα να κλείσει εκκρεμότητες του παρελθόντος και να προετοιμαστεί για ένα ακόμη πιο απαιτητικό θεσμικό πλαίσιο. Η νέα καταδίκη δεν αφορά μόνο τα έργα που δεν ολοκληρώθηκαν εγκαίρως. Αποτελεί και μια υπενθύμιση ότι η διαχείριση των λυμάτων παραμένει κρίσιμος κρίκος για την προστασία των υδάτων, τη δημόσια υγεία, την ανθεκτικότητα των τοπικών κοινωνιών και τη συμμόρφωση της χώρας με τους περιβαλλοντικούς στόχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Διαβάστε ακόμη