Προειδοποιητικό σήμα ότι το «μπλόκο» στις ροές ρωσικού φυσικού αερίου -αγωγών και LNG-  προς την Ευρώπη έως τα τέλη του 2027 κινδυνεύει να μείνει στα «χαρτιά» αν δεν κλείσουν μια σειρά από «κερκόπορτες» που αφήνει ο Κανονισμός της ΕΕ (που τέθηκε σε ισχύ πριν από λίγες ημέρες) και αν δεν θεσπιστούν εξαιρετικά ισχυροί εποπτικοί μηχανισμοί στέλνουν παράγοντες της αγοράς. Σενάριο που προφανώς εγκυμονεί κινδύνους για το εγχείρημα του Κάθετου Διαδρόμου Φυσικού Αερίου και την ευρύτερη κοινή στόχευση Βρυξελλών και Ουάσιγκτον για υποκατάσταση των ποσοτήτων ρωσικού αερίου που επιδιώκεται να «βγουν από την εξίσωση» της ενεργειακής τροφοδοσίας της Ευρώπης με αμερικανικό LNG.

Όπως μάλιστα επισημαίνεται, ο προβληματισμός εγείρεται όχι μόνο λόγω των «παραθύρων» του Ευρωπαϊκού Κανονισμού (κάποια εκ των οποίων επιχειρήθηκε να κλείσουν με ελληνική πρωτοβουλία μέσω του «τεκμηρίου ενοχής» των ροών μέσω TurkStream που θεωρούνται εκ προοιμίου ρωσικές μέχρι αποδείξεως του αντιθέτου) αλλά και εξαιτίας των στοιχείων που αναδεικνύουν έναν παραλογισμό: Ότι δηλαδή, η Ουκρανία που βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση με τη Ρωσία, εξακολουθεί ακόμα και σήμερα να καλύπτει μεγάλο μέρος των αναγκών της με…ρωσικό αέριο, το οποίο προμηθεύεται μέσω «τρίτων», δηλαδή μέσω Ουγγαρίας και Σλοβακίας που με τη σειρά τους επανεξάγουν στην Ουκρανία ποσότητες ρωσικού αερίου που φτάνει σε αυτές μέσα από το TurkStream. Ειδικότερα, σύμφωνα με υπολογισμούς της ουκρανικής συμβουλευτικής εταιρείας ExPro Consulting προκύπτει ότι οι εισαγωγές αερίου στην Ουκρανία -που ανήλθαν σε υψηλό 5ετίας στο φόντο και των συνεχιζόμενων ρωσικών επιθέσεων στις ενεργειακές υποδομές της χώρας- προήλθαν:

  • Κατά 56% περίπου από την Ουγγαρία
  • Κατά 25% κατά προσέγγιση από την Σλοβακία
  • Και κατά 20% περίπου από την Πολωνία

Αυτό το παράδοξο εκ πρώτης όψεως φαινόμενο, δηλαδή να καλύπτει η Ουκρανία μεγάλο μέρος των αναγκών της από την Ρωσία ενώ ταυτόχρονα την πολεμά αν και ερμηνεύεται εν πολλοίς λόγω του χαμηλότερου κόστους του ρωσικού αερίου (που έχει «κλειδωθεί» μέσω μακροπρόθεσμων συμβολαίων, ακριβώς όπως αυτά που επιδιώκεται να συναφθούν τώρα για προμήθεια αμερικανικού LNG ώστε να καταστεί βιώσιμος σε βάθος χρόνου ο Κάθετος Διάδρομος…) προστίθεται σε μια σειρά από άλλες «κερκόπορτες», τις οποίες περιγράφει ο Βούλγαρος ενεργειακός αναλυτής Μάρτιν Βλαντιμίροφ, επικεφαλής του τμήματος ενέργειας του think tank Center of the Study of Diplomacy.

1. Η μεγάλη «κερκόπορτα» του TurkStream

Η πρώτη «κερκόπορτα», την οποία έχει περιγράψει επανειλημμένα σε τοποθετήσεις του ο Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου, αφορά στις μεγάλες ποσότητες ρωσικού αερίου που εισέρχονται στη Νοτιοανατολική Ευρώπη μέσω TurkStream, που αποτελεί τη μοναδική εν λειτουργία όδευση για την αγώγιμου αερίου από τη Ρωσία στην Ευρώπη. Σήμερα στην ευρύτερη γειτονιά της Ελλάδας ρέουν μέσω του δεύτερου κλάδου του TurkStream περί τα 15 δις δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα ρωσικού αερίου (bcm). Από αυτά τα 4-5 bcm καταλήγουν στα Δυτικά  Βαλκάνια, περί τα   3 bcm αγοράζει η Ελλάδα και τα υπόλοιπα 7 bcm κατευθύνονται σε Βουλγαρία, Ουγγαρία και Σλοβακία. Όπως έχουν επανειλημμένα υπογραμμίσει σειρά εμπλεκομένων στο project του Κάθετου Διαδρόμου, όπως ο επικεφαλής της Atlantic SEE LNG Trade Αλέξανδρος Εξάρχου, η βιωσιμότητα του project συναρτάται από την απαγόρευση «επί του πεδίου» όλων αυτών των όγκων ρωσικού αερίου, κάτι που με τη σειρά του προϋποθέτει να έχουν πρώτα επιλυθεί όλα τα ρυθμιστικά και τιμολογιακά εμπόδια, ώστε να καταστεί πιο ανταγωνιστικό το αμερικανικό LNG και να συναφθούν τα μακροπρόθεσμα συμβόλαια. Το μεγάλο ερώτημα  που εγείρεται είναι κατά πόσο η επίλυση όλων αυτών των εκκρεμοτήτων τους είναι εφικτή μέχρι τα τέλη του 2027, οπότε θα σταματήσουν και οι τελευταίες ροές ρωσικού αερίου αγωγών (θα έχει προηγηθεί το στοπ στις εισαγωγές ρωσικού LNG στα μέσα του επόμενου έτους).

2. Η «κερκόπορτα» της «ρήτρας ασφάλειας εφοδιασμού» στον Ευρωπαϊκό Κανονισμό

Μια άλλη «κερκόπορτα» που επισημαίνει ο κ. Βλαντιμίροφ είναι η ρήτρα ασφάλειας εφοδιασμού στον νέο κανονισμό της ΕΕ που επιτρέπει προσωρινή εξαίρεση από το μπλόκο στο ρωσικό αέριο αν προκύψει σοβαρός κίνδυνος για τον ενεργειακό εφοδιασμό μιας ή περισσότερων χωρών  (π.χ. έλλειψη αερίου, ακραίος χειμώνας, τεχνική βλάβη, γεωπολιτικό σοκ). Με την επίκληση επίσημης δήλωσης έκτακτης ανάγκης, η Κομισιόν μπορεί να «παγώσει» προσωρινά την απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού αερίου για περιορισμένο χρονικό διάστημα. Ο στόχος είναι να υπάρχει ένας μηχανισμός έκτακτης ανάγκης εφόσον  απειλείται σοβαρά ο ενεργειακός εφοδιασμός ή η σταθερότητα της αγοράς, ώστε να προστατευθούν τα κράτη-μέλη από απότομες ελλείψεις ή εκρήξεις τιμών. Ωστόσο, η εφαρμογή της ρήτρας δεν είναι χωρίς ρίσκο, καθώς ενδέχεται να ανοίξει «παράθυρο» για την επιστροφή ρωσικών ποσοτήτων, να αποτελέσει πεδίο πολιτικών πιέσεων από πιο εξαρτημένες χώρες και να αποδυναμώσει τα επενδυτικά σήματα για εναλλακτικές πηγές και υποδομές, αν το έκτακτο γίνει κανόνας.

3. Η «κερκόπορτα» των Εθνικών Σχεδίων για τη βαθμιαία απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο

Ο Κανονισμός της ΕΕ προβλέπει ότι κάθε χώρα πρέπει έως τη 1η Μαρτίου 2026 να υποβάλει στη Κομισιόν ένα «εθνικό σχέδιο διαφοροποίησης» των πηγών προμήθειας (national diversification plan), μια χρονοβόρα διαδικασία που θα δείχνει τον οδικό χάρτη για τη σταδιακή απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο. Τυχόν καθυστερήσεις ή αδυναμίες στην εφαρμογή τους μπορεί να καθυστερήσουν ολόκληρη τη διαδικασία. Το εγχείρημα δεν είναι καθόλου αυτονόητο ειδικά για τις χώρες με σημαντική ακόμη εξάρτηση από το ρωσικό αέριο, στις οποίες συμπεριλαμβάνεται -ακόμα- και η Ελλάδα. Είναι ενδεικτικό ότι το  2025, το ρωσικό αέριο μέσω της πύλης του Σιδηροκάστρου, κάλυψε το 44,6% των συνολικών εισαγωγών της Ελλάδας, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΔΕΣΦΑ.

4. Η «κερκόπορτα» του ρωσικού αερίου που μεταμφιέζεται σε αζέρικο ή τούρκικο

Μια από τις σημαντικότερες «κερκόπορτες» που είναι και δύσκολο να κλείσουν είναι αυτή της «ένδυσης» του ρωσικού αερίου με τον μανδύα του αερίου που έρχεται από το Αζερμπαϊτζάν. Όπως επισημαίνει ο κ. Βλαντιμίροφ, ήδη υφίστανται μηχανισμοί «ανταλλαγής» (swap) του ρώσικου αερίου με αζέρικο. Στα χαρτιά, ποσότητες αερίου με προέλευση από την Κασπία μπορεί να παρουσιάζονται ως αζέρικες, αλλά στην πραγματικότητα η ανίχνευση της πραγματικής προέλευσης του αερίου είναι εξαιρετικά δύσκολη. Οι τελωνειακές αρχές σε πολλές χώρες δεν έχουν την ικανότητα (ενδεχομένως και τα εργαλεία) για να επαληθεύουν την προέλευση των μορίων του αερίου και των ροών και οι traders μπορούν να «συσκοτίσουν» την τεκμηρίωση για την χώρα προέλευσης. Αντίστοιχες δυσκολίες εμφανίζει και ο έλεγχος προέλευσης του αερίου που εμφανίζεται ως τουρκικό, υπό την ονομασία «Turkish blend». Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός πάντως ορίζει ότι προτού εγκριθεί οποιαδήποτε εισαγωγή φυσικού αερίου στην ΕΕ, οι εθνικές αρχές πρέπει να ελέγχουν και να επαληθεύουν την προέλευση του (prior authorisation), δηλαδή από ποια χώρα προέρχεται.

5. Η «κερκόπορτα» των Δυτικών Βαλκανίων

Στη προκειμένη περίπτωση, ο κίνδυνος είναι ότι ρωσικό αέριο που εισάγεται «για εγχώρια χρήση» π.χ. στη Σερβία (η οποία δεν ανήκει στην ΕΕ και έχει εξαιρεθεί από το πεδίο εφαρμογής του Ευρωπαϊκού Κανονισμού) θα μπορούσε να μεταπωληθεί στη συνέχεια στην Ουγγαρία ή τη Σλοβακία και ουσιαστικά να εισαχθεί έτσι εκ νέου στην αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Να σημειωθεί ότι τα Δυτικά Βαλκάνια σήμερα απορροφούν 4-5 bcm από το ρωσικό αέριο που διακινείται στη ΝΑ Ευρώπη και είναι ορατός ο κίνδυνος να συνεχίσουν να το πράττουν και τα επόμενα χρόνια, ιδίως αν καθυστερήσουν κρίσιμες υποδομές για την διαφοροποίηση του ενεργειακού εφοδιασμού της περιοχής, όπως για παράδειγμα ο διασυνδετήριος αγωγός Ελλάδας-Βόρειας Μακεδονίας.

Όπως καταλήγει ο κ. Βλαντιμίροφ, «Η αρχιτεκτονική των κυρώσεων είναι τόσο ισχυρή όσο είναι η επιβολή τους…Αν λοιπόν δεν κλείσουν όλες αυτές οι «κερκόπορτες», η ρωσική ενέργεια (συμπεριλαμβανομένων και των πετρελαιοειδών που μεταφέρονται δια θαλάσσης και βρέθηκαν στο επίκεντρο του 20ου πακέτο κυρώσεων της ΕΕ  κατά του Κρεμλίνου) θα συνεχίσει να τρόπους να εισέρχεται στην Ευρώπη, απλά θα αλλάζουν οι ετικέτες…»

Διαβάστε ακόμη