Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα μεγάλη ενεργειακή κρίση, λιγότερο από πέντε χρόνια μετά το σοκ που προκάλεσε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το Φεβρουάριο του 2022 και ενώ ο πόλεμος συνεχίζεται και στα δύο μέτωπα, αν και με διαφορετική ένταση και παραμέτρους. Ο πόλεμος στο Ιράν και η ουσιαστική διακοπή της διέλευσης από τα Στενά του Ορμούζ έχουν ανατρέψει τις ισορροπίες στην παγκόσμια αγορά ενέργειας, εντείνοντας τις ανησυχίες για την επάρκεια εφοδιασμού και το κόστος ενός χειμώνα που ενδέχεται να αποδειχθεί ιδιαίτερα δύσκολος.

Οι επιπτώσεις είναι ήδη ορατές σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή οικονομία. Στη Γερμανία για παράδειγμα, ιστορική μονάδα παραγωγής πορσελάνης, με παρουσία σχεδόν δύο αιώνων, ετοιμάζεται να διακόψει τη λειτουργία της λόγω του ενεργειακού.

Η παραγωγή πορσελάνης απαιτεί ενεργοβόρες διαδικασίες, κυρίως τη λειτουργία κλιβάνων σε υψηλές θερμοκρασίες. Το βιομηχανικό φυσικό αέριο έφτασε εκεί να κοστίζει έως 180.000 ευρώ τον μήνα, αντιστοιχώντας στο 70% των λειτουργικών δαπανών της επιχείρησης. Σε παρόμοια κατάσταση βρίσκονται πολλές άλλες ευρωπαϊκές επιχειρήσεις – και όχι μόνο στην κατηγορία αυτή.

Στην Πολωνία, η βιομηχανία λιπασμάτων ζητά κυβερνητική παρέμβαση απέναντι στο αυξανόμενο ενεργειακό κόστος, ενώ στην Ισπανία η κυβέρνηση έχει διαθέσει από τον Μάρτιο περίπου 12 δισ. ευρώ για την αντιμετώπιση των επιβαρύνσεων στα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις.

Εκτίναξη τιμών και επιβάρυνση της ευρωπαϊκής οικονομίας

Οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν αυξηθεί σχεδόν κατά 200% από τον Φεβρουάριο, ξεπερνώντας τα 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα στα τέλη Οκτωβρίου, στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων τεσσάρων ετών.

Παράλληλα, οι τιμές του ντίζελ στα πρατήρια έχουν καταγράψει ιστορικό ρεκόρ, ενώ σχεδόν διπλάσια είναι πλέον η τιμή της κηροζίνης.

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ο ενεργειακός λογαριασμός των ευρωπαϊκών εισαγωγών έχει αυξηθεί κατά περισσότερα από 127 δισ. ευρώ από την έναρξη του πολέμου στο Ιράν. Η επιβάρυνση πλήττει ιδιαίτερα ενεργοβόρους κλάδους, όπως οι κατασκευές, τα λιπάσματα, η χημική βιομηχανία, η γεωργία και οι αερομεταφορές.

Οι πιέσεις αυτές ενισχύουν τον κίνδυνο νέων βιομηχανικών διακοπών λειτουργίας και περαιτέρω αποβιομηχάνισης, σε μια περίοδο κατά την οποία αρκετές ευρωπαϊκές επιχειρήσεις δεν έχουν ανακτήσει πλήρως την ανταγωνιστικότητά τους μετά την προηγούμενη ενεργειακή κρίση.

Αποθέματα φυσικού αερίου σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η κατάσταση των ευρωπαϊκών αποθηκών φυσικού αερίου. Την 1η Οκτωβρίου τα αποθέματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκονταν στο 72% της συνολικής χωρητικότητας, ποσοστό που αποτελεί ιστορικό χαμηλό για τη συγκεκριμένη περίοδο και υπολείπεται σημαντικά του ευρωπαϊκού στόχου του 90%.

Σύμφωνα με σενάριο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Αερίου, εάν επικρατήσουν χαμηλότερες θερμοκρασίες από τις αναμενόμενες και παραμείνει περιορισμένη η παγκόσμια προσφορά υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), η Ευρώπη θα μπορούσε να ολοκληρώσει τον χειμώνα με πληρότητα αποθηκών μόλις 10%.

Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα απαιτούσε μείωση της ενεργειακής ζήτησης κατά 15%, ενώ τα αποθέματα της Γερμανίας, της μεγαλύτερης οικονομίας της Ευρώπης, θα μπορούσαν να εξαντληθούν έως τον Μάρτιο.

Οι μετεωρολογικές προβλέψεις προσφέρουν πάντως μια προσωρινή ανακούφιση, καθώς εκτιμούν ότι ο χειμώνας θα είναι συνολικά ήπιος. Ωστόσο, παραμένει ο κίνδυνος ψυχρών περιόδων, ιδιαίτερα στη βόρεια Ευρώπη, ενώ ενδεχόμενη αυξημένη ζήτηση LNG στην Ασία θα μπορούσε να εντείνει τον διεθνή ανταγωνισμό για διαθέσιμα φορτία.

Κυβερνητικές παρεμβάσεις και δημοσιονομικοί περιορισμοί

Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν υπερτριπλασιάσει από τον Ιούνιο τις δημοσιονομικές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της κρίσης, με τη συνολική στήριξη να προσεγγίζει τα 35 δισ. ευρώ, σύμφωνα με στοιχεία του ερευνητικού ινστιτούτου Bruegel.

Ωστόσο, σημαντικό μέρος των μέτρων χαρακτηρίζεται ανεπαρκώς στοχευμένο, καθώς ενδέχεται να ενθαρρύνει τη συνέχιση της κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων αντί να επιταχύνει την ενεργειακή προσαρμογή.

Η Γαλλία αντιμετωπίζει ιδιαίτερα δύσκολη δημοσιονομική και πολιτική εξίσωση, καθώς επιχειρεί να περιορίσει τις επιπτώσεις της ακρίβειας χωρίς να επιβαρύνει περαιτέρω τα δημόσια οικονομικά. Στην προηγούμενη ενεργειακή κρίση είχε διαθέσει περίπου 70 δισ. ευρώ για τη στήριξη επιχειρήσεων και νοικοκυριών.

Στην Ιταλία, η εξάρτηση από εισαγόμενη ενέργεια και η έκθεση στις προμήθειες από τη Μέση Ανατολή εντείνουν τις πιέσεις. Ο πληθωρισμός έφτασε το 5,6% τον Οκτώβριο, ενώ οι κινητοποιήσεις των μεταφορέων λόγω του αυξημένου κόστους καυσίμων προκάλεσαν σημαντικές διαταραχές στις μεταφορές.

Η εξάρτηση από το ρωσικό αέριο και οι νέοι κίνδυνοι

Ένας επιπλέον παράγοντας αβεβαιότητας είναι η επικείμενη πλήρης απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού LNG από την 1η Ιανουαρίου. Το μέτρο εκτιμάται ότι θα αφαιρέσει από την ευρωπαϊκή αγορά περίπου το 15% των συνολικών προμηθειών, αναγκάζοντας τις χώρες να αναζητήσουν εναλλακτικές πηγές σε μια ήδη πιεσμένη διεθνή αγορά.

Την ίδια στιγμή, η ενεργειακή εξάρτηση από τις ΗΠΑ δημιουργεί νέους προβληματισμούς, καθώς η Ευρώπη επιχειρεί να αντικαταστήσει τις ρωσικές προμήθειες χωρίς να καταστεί υπερβολικά ευάλωτη σε έναν νέο προμηθευτή.

Στο πεδίο της ασφάλειας, αυξημένη είναι και η ανησυχία για ενδεχόμενες υβριδικές επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές, ιδιαίτερα στους αγωγούς φυσικού αερίου της Νορβηγίας, οι οποίοι καλύπτουν περίπου το ένα τρίτο των ευρωπαϊκών εισαγωγών.

Νέος κίνδυνος αποβιομηχάνισης

Η ενεργειακή κρίση αναδεικνύει εκ νέου τις διαρθρωτικές αδυναμίες της ευρωπαϊκής βιομηχανίας.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να περιορίσει μακροπρόθεσμα την εξάρτησή της από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, επιταχύνοντας την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και την ηλεκτροποίηση της οικονομίας.

Ωστόσο, η μετάβαση απαιτεί χρόνο, ενώ οι σημερινές πιέσεις απειλούν ήδη τη βιωσιμότητα επιχειρήσεων και ολόκληρων παραγωγικών κλάδων.

Το βασικό διακύβευμα για την Ευρώπη είναι πλέον διπλό: να εξασφαλίσει επαρκή ενεργειακό εφοδιασμό κατά τη διάρκεια του χειμώνα και ταυτόχρονα να αποτρέψει μια νέα απώλεια βιομηχανικής παραγωγικής δυναμικότητας, με επιπτώσεις στην απασχόληση, την ανταγωνιστικότητα και τη συνολική οικονομική σταθερότητα.

Διαβάστε επίσης