Η Βόρεια Αφρική διαθέτει τον ήλιο, η Ευρώπη τη ζήτηση και η Κίνα μεγάλο μέρος της τεχνολογίας. Αν αυτά τα τρία στοιχεία συνδεθούν σε ένα ενιαίο ενεργειακό σύστημα, ο χάρτης της ενέργειας μπορεί να αλλάξει ριζικά. Μαζί, όμως, μπορεί να διαμορφωθεί και μια νέα μορφή στρατηγικής εξάρτησης.

Σύμφωνα με το φιλόδοξο σχέδιο που προωθείται, η τεράστια ηλιακή ακτινοβολία της Σαχάρας μπορεί να μετατραπεί σε ηλεκτρική ενέργεια, με ένα μέρος να καλύπτει τις ανάγκες της Βόρειας Αφρικής και το υπόλοιπο να κατευθύνεται προς την ευρωπαϊκή αγορά.

Για την Ευρώπη η ενεργειακή μετάβαση απαιτεί ολοένα μεγαλύτερες ποσότητες ηλεκτρισμού για τις μεταφορές, τη θέρμανση, τη βιομηχανία, τα κέντρα δεδομένων, αλλά και την παραγωγή πράσινων καυσίμων. Απέναντι σε αυτή την πρόκληση βρίσκεται μια περιοχή με τεράστιους ηλιακούς πόρους στον κόσμο, σε σχετικά μικρή απόσταση από την ευρωπαϊκή αγορά.

Στο τρίτο σκέλος της εξίσωσης βρίσκεται η Κίνα, η οποία έχει αποκτήσει κομβική θέση στην παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού για φωτοβολταϊκά, ηλεκτρονικά ισχύος και εξοπλισμό μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας υψηλής τάσης.

Όπως υπογραμμίζει σε ανάλυσή του στο xpert.Digital ο Konrad Wolfenstein  το δύσκολο μέρος αρχίζει όταν η συζήτηση περνά από τη θεωρία στην κλίμακα. Γιατί ένα τέτοιο εγχείρημα δεν αφορά μόνο την εγκατάσταση εκατομμυρίων φωτοβολταϊκών πάνελ. Απαιτεί τεράστιες επενδύσεις σε δίκτυα, αποθήκευση, διασυνδέσεις και υποδομές μεταφοράς, καθώς και μακροχρόνιες συμφωνίες μεταξύ χωρών με διαφορετικά οικονομικά και στρατηγικά συμφέροντα.

Το γιγάντιο πάρκο

Πέντε terawatt σημαίνουν 5.000 γιγαβάτ εγκατεστημένης ισχύος. Με έναν συντελεστή αξιοποίησης περίπου 25% σε πολύ καλές περιοχές της ερήμου, ένα τέτοιο σύστημα θα μπορούσε θεωρητικά να παράγει περίπου 10.950 τεραβατώρες ηλεκτρικής ενέργειας ετησίως.

Ο αριθμός είναι εντυπωσιακός. Δεν σημαίνει όμως ότι η Ευρώπη θα έχει στη διάθεσή της πέντε terawatt σταθερής ισχύος.

Τα φωτοβολταϊκά μηδενίζουν την παραγωγή τους τη νύχτα. Σκόνη, άμμος, υψηλές θερμοκρασίες, καιρικές συνθήκες και τεχνικές βλάβες μεταβάλλουν επίσης την απόδοση. Άρα το πραγματικό εγχείρημα δεν είναι η εγκατάσταση εκατομμυρίων πάνελ. Είναι η δημιουργία ενός συστήματος που θα μετατρέπει τη διαλείπουσα παραγωγή σε αξιόπιστη ενέργεια.

Αυτό σημαίνει μπαταρίες, αιολικά πάρκα, εφεδρική ισχύ, ευέλικτη βιομηχανική κατανάλωση, δίκτυα μεταφοράς και προηγμένη διαχείριση φορτίου. Η Ευρώπη θα χρειαστεί παράλληλα να συνεχίσει να αναπτύσσει τις δικές της ανανεώσιμες πηγές. Η ενεργειακή ασφάλεια προκύπτει από τη διαφοροποίηση, όχι από την αντικατάσταση μιας εξάρτησης με μια άλλη.

Η ανάγκη για υποδομές 

Ένα γιγαβάτ επίγειων φωτοβολταϊκών μπορεί, ανάλογα με την τεχνολογία και τη διάταξη, να απαιτεί περίπου 15–35 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Για πέντε terawatt, αυτό μεταφράζεται σε περίπου 75.000–175.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Σε σχέση με το μέγεθος της Σαχάρας, δεν πρόκειται για τεράστιο ποσοστό. Ωστόσο, θα χρειαστούν δρόμοι, υποσταθμοί, μετασχηματιστές, σταθμοί μετατροπής, καλώδια, κέντρα ελέγχου, εγκαταστάσεις συντήρησης και υποδομές για εργαζομένους. Εάν παραχθεί υδρογόνο ή αμμωνία, θα απαιτηθούν επιπλέον εργοστάσια, αγωγοί, αποθήκες και λιμάνια.

Και η έρημος δεν είναι ένα εύκολο βιομηχανικό περιβάλλον. Η σκόνη μειώνει την απόδοση των πάνελ, η άμμος προκαλεί φθορά και ο εξοπλισμός πρέπει να συντηρείται σε τεράστιες αποστάσεις.

Εάν η εγκατάσταση των πέντε terawatt πραγματοποιηθεί σε 25 χρόνια, θα πρέπει να προστίθενται κατά μέσο όρο 200 γιγαβάτ νέας ισχύος κάθε χρόνο.

Αυτό θα απαιτούσε τη δημιουργία ενός νέου βιομηχανικού οικοσυστήματος στη Βόρεια Αφρική. Εργοστάσια, τεχνική εκπαίδευση, εφοδιαστικές αλυσίδες και τοπική παραγωγή εξοπλισμού θα ήταν απαραίτητα.

Η εισαγωγή σχεδόν όλων των υλικών από την Ασία θα μετέτρεπε το σχέδιο σε ένα τεράστιο ενεργειακό έργο χωρίς αντίστοιχη αφρικανική βιομηχανική ανάπτυξη.

Το κόστος δεν βρίσκεται στα πάνελ

Η πτώση της τιμής των φωτοβολταϊκών έχει δημιουργήσει την εντύπωση ότι η ηλιακή ενέργεια είναι σχεδόν δωρεάν. Δεν είναι. Με ενδεικτικό κόστος $600–800 ανά κιλοβάτ, τα πέντε τεραβάτ θα απαιτούσαν περίπου $3–4 τρισ. μόνο για τις φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις.

Στη συνέχεια έρχονται τα δίκτυα, οι αποθηκευτικές μονάδες, οι εφεδρείες, οι δρόμοι, τα λιμάνια, οι υποδομές νερού και οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Επίσης, αρκετός εξοπλισμός θα πρέπει να αντικατασταθεί κατά τη διάρκεια ζωής του συστήματος.

Μια συνολική επενδυτική ανάγκη ύψους $5–10 τρισ. σε βάθος δεκαετιών δεν είναι αδιανόητη. Δεν αποτελεί πρόβλεψη κόστους, αλλά δείκτη της τάξης μεγέθους.

Το μεγαλύτερο εμπόδιο, ωστόσο, μπορεί να μην είναι η διαθεσιμότητα κεφαλαίων αλλά το κόστος τους. Σε χώρες με υψηλό πολιτικό και συναλλαγματικό κίνδυνο, αδύναμους θεσμούς και αβέβαιους κανόνες, οι επενδυτές απαιτούν υψηλότερες αποδόσεις. Έτσι, ένα φθηνό φωτοβολταϊκό πάρκο μπορεί τελικά να παράγει ακριβότερη ηλεκτρική ενέργεια.

Αυτό είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που πρέπει να αντιμετωπιστούν.

 Η Κίνα μπορεί ως μέρος αλλά και του προβλήματος

Η Κίνα θα μπορούσε να διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο, προσφέροντας εξοπλισμό, τεχνογνωσία και χρηματοδότηση. Αλλά μια δομή στην οποία η ίδια χώρα χρηματοδοτεί, κατασκευάζει, προμηθεύει και λειτουργεί το μεγαλύτερο μέρος του συστήματος θα δημιουργούσε μια νέα στρατηγική ευπάθεια.

Η Ευρώπη δεν θα ήθελε να αντικαταστήσει την εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο με εξάρτηση από έναν μοναδικό προμηθευτή τεχνολογίας και κεφαλαίου.

Χρειάζεται, επομένως, ένα πιο διαφοροποιημένο μοντέλο: ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, αφρικανικά κράτη, διεθνείς αναπτυξιακές τράπεζες και διαφορετικοί τεχνολογικοί προμηθευτές.

Η χρηματοδότηση θα μπορούσε επίσης να γίνει μέσω πολλών ανεξάρτητων έργων αντί ενός ενιαίου «υπερσχεδίου». Αυτό θα περιόριζε τον κίνδυνο και θα επέτρεπε την κλιμάκωση όσων μοντέλων αποδεικνύονται επιτυχημένα.

Πολλά καλώδια

Η τεχνολογία HVDC επιτρέπει τη μεταφορά μεγάλων ποσοτήτων ηλεκτρικής ενέργειας σε χιλιάδες χιλιόμετρα με σχετικά περιορισμένες απώλειες. Το πρόβλημα είναι η κλίμακα. Η Ευρώπη δεν μπορεί να βασιστεί σε ένα μοναδικό καλώδιο από τη Σαχάρα. Θα χρειαστούν πολλαπλοί διάδρομοι, σταθμοί μετατροπής και εφεδρείες.

Σύμφωνα με τον Konrad Wolfenstein διασυνδέσεις μέσω Μαρόκου–Ισπανίας, Τυνησίας–Ιταλίας και Αιγύπτου–Ελλάδας θα μπορούσαν να αποτελέσουν τμήματα ενός ευρύτερου δικτύου. Παράλληλα, θα χρειάζονταν ισχυρότερα δίκτυα μέσα στην ίδια την Αφρική. Εδώ βρίσκεται και το κρίσιμο πολιτικό ζήτημα. Εάν ηλεκτρική ενέργεια εξάγεται στην Ευρώπη ενώ οι τοπικές κοινωνίες δεν έχουν αξιόπιστη ηλεκτροδότηση, το σχέδιο θα αντιμετωπιστεί ως νέα μορφή εξορυκτικής οικονομίας. Με λίγα λόγια οι εξαγωγές πρέπει να χρηματοδοτούν την ανάπτυξη, όχι να την παρακάμπτουν.

Το πραγματικό προϊόν 

Το υδρογόνο αποτελεί μια πιθανή διέξοδο για την αξιοποίηση της άφθονης ηλιακής ενέργειας. Είναι όμως ενεργειακά και οικονομικά πιο λογικό να χρησιμοποιείται σε τομείς όπου η άμεση ηλεκτροδότηση είναι δύσκολη.

Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η παραγωγή βιομηχανικών προϊόντων στη Βόρεια Αφρική. Πράσινος χάλυβας, αμμωνία, λιπάσματα, χημικά και συνθετικά καύσιμα θα μπορούσαν να παραχθούν κοντά στις πηγές φθηνής ενέργειας και στη συνέχεια να εξαχθούν. Αυτό θα άλλαζε τη φύση του εγχειρήματος.

Η Σαχάρα δεν θα ήταν απλώς το «ηλεκτρικό εργοστάσιο» της Ευρώπης. Θα μπορούσε να γίνει βάση αφρικανικής βιομηχανικής ανάπτυξης.

Και το νερό

Η άφθονη ηλεκτρική ενέργεια θα μπορούσε επίσης να τροφοδοτήσει μονάδες αφαλάτωσης. Η αντίστροφη όσμωση απαιτεί περίπου 2,5–4 κιλοβατώρες ανά κυβικό μέτρο γλυκού νερού υπό ευνοϊκές συνθήκες. Όμως η αφαλάτωση δεν μετατρέπει αυτομάτως την έρημο σε γεωργική γη.

Η άντληση νερού στην ενδοχώρα αυξάνει το κόστος, η κακή άρδευση μπορεί να προκαλέσει αλάτωση του εδάφους και η απόρριψη άλμης απαιτεί περιβαλλοντικό έλεγχο. Η οικονομική λογική ευνοεί κυρίως παράκτιες πόλεις, βιομηχανία και γεωργία υψηλής προστιθέμενης αξίας.

Το πραγματικό στοίχημα

Η Σαχάρα δεν στερείται ήλιου. Στερείται υποδομών, κεφαλαίων και θεσμών που θα μπορούσαν να μετατρέψουν την ηλιακή ακτινοβολία σε σταθερή οικονομική αξία. Η τεχνολογία υπάρχει. Τα φωτοβολταϊκά, τα δίκτυα HVDC, οι μπαταρίες, οι ηλεκτρολύτες και η αφαλάτωση είναι ήδη εμπορικά διαθέσιμα.

Αυτό που δεν έχει αποδειχθεί είναι η ικανότητα Ευρώπης και Αφρικής να συντονίσουν ένα τέτοιο σύστημα για πολλές δεκαετίες. Χρειάζονται αξιόπιστες συμβάσεις, ανεξάρτητες ρυθμιστικές αρχές, διαφανείς κανόνες για τη γη, προστασία επενδύσεων και δίκαιη κατανομή εσόδων.

Σύμφωνα με τον Konrad Wolfenstein το όραμα των πέντε terawatt δεν είναι ούτε ουτοπία ούτε αναπόφευκτη εξέλιξη. Η ηλιοφάνεια το καθιστά τεχνικά εφικτό. Η χρηματοδότηση το καθιστά δύσκολο. Η γεωπολιτική το καθιστά επικίνδυνο.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η Σαχάρα μπορεί να παράγει αρκετή ενέργεια. Είναι ποιος θα ελέγχει αυτή την ενέργεια, ποιος θα κερδίζει από αυτήν και ποιος θα αναλαμβάνει το κόστος όταν τα πράγματα δεν πηγαίνουν σύμφωνα με το σχέδιο.

Διαβάστε ακόμα