Τα «σύννεφα» που καλύπτουν εδώ και χρόνια το σχέδιο για την ενεργειακή αξιοποίηση απορριμμάτων δεν έχουν διαλυθεί, παρά τις διαβεβαιώσεις ότι η πολυαναμενόμενη Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για τις έξι σχεδιαζόμενες μονάδες βρίσκεται προ των πυλών. Η ΣΜΠΕ είναι αναγκαίο βήμα, δεν απαντά όμως από μόνη της στο ερώτημα που θέτει η αγορά, με ποιους κανόνες, σε ποιες θέσεις και με ποιες εξασφαλισμένες ποσότητες αποβλήτων θα προχωρήσουν τα έργα;
Το πολυαναμενόμενο σχέδιο που είχε ανακοινώσει ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ήδη από το 2019, εντάσσεται στον εθνικό σχεδιασμό για την κυκλική οικονομία και τη διαχείριση των αστικών στερεών αποβλήτων. Η επερχόμενη ΣΜΠΕ προβλέπει έξι μονάδες συνολικής δυναμικότητας 1,2 εκατ. τόνων τον χρόνο, καθώς και την αξιοποίηση επιπλέον 150.000 τόνων δευτερογενούς καυσίμου SRF από τσιμεντοβιομηχανίες, με ορίζοντα υλοποίησης το 2030. Επτά χρόνια μετά την εξαγγελία, ωστόσο, ο σχεδιασμός δεν έχει περάσει στο στάδιο της υλοποίησης.
Η καθυστέρηση βαραίνει περισσότερο επειδή η Ελλάδα εξακολουθεί να οδηγεί στην ταφή περίπου το 80% των αστικών αποβλήτων, όταν ο ευρωπαϊκός στόχος είναι το ποσοστό αυτό να περιοριστεί στο 10% έως το 2035. Η απόσταση αποτυπώνεται και στην ευρωπαϊκή κλίμακα: σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάστηκαν από τον κλάδο, στην Ευρώπη λειτουργούν περισσότερες από 500 μονάδες ενεργειακής αξιοποίησης, οι οποίες το 2024 παρήγαγαν περίπου 39 TWh ηλεκτρικής ενέργειας και 80 TWh θερμότητας. Πάνω από το μισό της ενέργειας αυτής χαρακτηρίζεται ανανεώσιμης προέλευσης.
Για το ελληνικό σχέδιο, ενδεικτικό σενάριο υπολογίζει καθαρή ηλεκτροπαραγωγή 1.173 GWh ετησίως, ποσότητα που αντιστοιχεί ενεργειακά σε 221 εκατ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου και αποτιμάται σε περίπου 89 εκατ. ευρώ τον χρόνο. Οι υπολογισμοί δεν αποτελούν εγγυημένα έσοδα: θα εξαρτηθούν από την τεχνολογία, τη σύσταση των αποβλήτων, τις τιμές ενέργειας και τη δυνατότητα διάθεσης της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας και θερμότητας. Αντίστοιχα, η αξιοποίηση των μετάλλων από την τέφρα πυθμένα και το ενδεχόμενο περιορισμού των εκπομπών μπορούν να προσθέσουν αξία, εφόσον υπάρξουν προδιαγραφές και αγοραστές για τα ανακτημένα υλικά.
Στελέχη της αγοράς που συμμετείχαν στο 9ο συνέδριο της ΕΕΔΣΑ βλέπουν σημαντικά περιθώρια ανάπτυξης για την ενεργειακή αξιοποίηση απορριμμάτων, επισημαίνουν όμως ότι οι ευκαιρίες δεν μεταφράζονται αυτόματα σε βιώσιμα έργα. Η αξία τους θα κριθεί από το τι απόβλητα θα φτάνουν στις μονάδες, πόσο θα κοστίζει η επεξεργασία τους και αν θα υπάρχουν αγοραστές για την ενέργεια και τα υλικά που θα παράγονται.
Οι πέντε ευκαιρίες
- Ρεύμα από το υπόλειμμα
Το 2024 οι μονάδες ενεργειακής αξιοποίησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση παρήγαγαν περίπου 39 TWh ηλεκτρικής ενέργειας και 80 TWh θερμότητας. Πάνω από το 50% της ενέργειας αυτής χαρακτηρίζεται ανανεώσιμης προέλευσης.
Για την Ελλάδα, ενδεικτικό σενάριο εξετάζει την εκτροπή από την ταφή υπολειμματικών αποβλήτων που αντιστοιχούν στο 30% των αστικών στερεών αποβλήτων του 2023. Υπολογίζει καθαρή ηλεκτροπαραγωγή 1.173 GWh ετησίως, ποσότητα που αντιστοιχεί ενεργειακά σε 221 εκατ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου. Η αξία της ενέργειας εκτιμάται σε περίπου 89 εκατ. ευρώ τον χρόνο, με βάση τις παραδοχές του σεναρίου. Δεν πρόκειται, ωστόσο, για εξασφαλισμένα έσοδα: το αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από τη σύσταση των αποβλήτων, την απόδοση των μονάδων και τις τιμές της ενέργειας.
- Μέταλλα που μπορούν να επιστρέψουν στην παραγωγή
Η τέφρα πυθμένα που απομένει μετά την επεξεργασία περιέχει μέταλλα όπως αλουμίνιο και χαλκός. Με κατάλληλη επεξεργασία, μπορούν να ανακτηθούν και να χρησιμοποιηθούν ξανά ως πρώτες ύλες, μειώνοντας την ανάγκη για εισαγωγές.
Για το ίδιο ελληνικό σενάριο, η αξία των μετάλλων που θα μπορούσαν να ανακτηθούν υπολογίζεται σε περίπου 22 εκατ. ευρώ τον χρόνο. Στελέχη του κλάδου επισημαίνουν ότι στην Ευρώπη αξιοποιείται σήμερα μόλις το 20%-25% των μη σιδηρούχων μετάλλων που περιέχονται στην τέφρα πυθμένα. Το περιθώριο ανάπτυξης είναι σημαντικό, αλλά προϋποθέτει σταθερές προδιαγραφές για την ποιότητα των υλικών και πραγματική ζήτηση από τη βιομηχανία.
- Κλιματικό όφελος με πιθανό, όχι εγγυημένο, οικονομικό αντίκρισμα
Όταν τα υπολειμματικά απόβλητα οδηγούνται στην ταφή, παράγεται μεθάνιο. Η εκτροπή τους μπορεί να περιορίσει αυτές τις εκπομπές, ενώ η ενέργεια που παράγεται ενδέχεται να υποκαταστήσει μέρος της ενέργειας από ορυκτά καύσιμα. Σε ελληνικό σενάριο που παρουσιάστηκε στο συνέδριο, η αποφυγή εκτιμάται σε περίπου 93.000 τόνους ισοδύναμου CO₂, με ενδεικτική αξία 7,2 εκατ. ευρώ βάσει του ευρωπαϊκού συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών.
Πρόκειται για υπολογισμό που εξαρτάται από τις παραδοχές για την ταφή, την ενεργειακή υποκατάσταση και την ανάκτηση υλικών. Σε χωριστή ανάλυση, το καθαρό κλιματικό όφελος υπολογίζεται σε περίπου 620 κιλά ισοδύναμου CO₂ ανά τόνο αποβλήτων και θα μπορούσε να αυξηθεί σε μελλοντικό σενάριο με τεχνολογίες δέσμευσης και αξιοποίησης άνθρακα. Η πιθανή αξία στο ETS, πάντως, δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο έσοδο για τις μονάδες.
- Λιγότερη ταφή, με την ανακύκλωση να παραμένει πρώτη
Η ενεργειακή αξιοποίηση αφορά το υπόλειμμα που απομένει μετά την πρόληψη, την επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση. Στελέχη της αγοράς υποστηρίζουν ότι οι μονάδες μπορούν να διαχειριστούν μη ανακυκλώσιμα ή επιμολυσμένα υλικά, τα οποία διαφορετικά καταλήγουν στην ταφή και δυσκολεύουν την επεξεργασία στα κέντρα ανακύκλωσης.
Η προϋπόθεση είναι σαφής: οι μονάδες να μην τροφοδοτούνται με υλικά που μπορούν να ανακυκλωθούν. Η ευρωπαϊκή εμπειρία που επικαλέστηκαν παράγοντες του κλάδου δείχνει ότι η ενεργειακή αξιοποίηση μπορεί να συνυπάρξει με υψηλές επιδόσεις ανακύκλωσης, όταν λειτουργεί ως επόμενο στάδιο για το υπόλειμμα και όχι ως υποκατάστατο της διαλογής στην πηγή. Για την Ελλάδα, όπου περίπου το 80% των αστικών αποβλήτων οδηγείται σε ταφή, το ζητούμενο είναι να μειωθεί αυτό το ποσοστό χωρίς να υποχωρήσει η ανακύκλωση.
- Μια νέα αγορά γύρω από τις μονάδες
Η ανάπτυξη έξι μονάδων θα δημιουργούσε αγορά όχι μόνο για την κατασκευή και λειτουργία τους, αλλά και για τη μεταφορά και επεξεργασία αποβλήτων, την παραγωγή δευτερογενούς καυσίμου, την ανάκτηση μετάλλων και την πώληση ενέργειας. Η διεθνής εμπειρία είναι ήδη μεγάλη: στην Ευρώπη λειτουργούν περισσότερες από 500 μονάδες, ενώ διεθνώς οδηγούνται σε ενεργειακή αξιοποίηση πάνω από 300 εκατ. τόνοι αποβλήτων ετησίως, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλέστηκαν στελέχη του κλάδου.
Στην Ελλάδα, η αγορά θα μπορούσε να επεκταθεί και πέρα από τις ίδιες τις μονάδες. Το σχέδιο προβλέπει, για παράδειγμα, την αξιοποίηση 150.000 τόνων SRF από τσιμεντοβιομηχανίες. Για να αποκτήσει συνέχεια αυτή η δραστηριότητα, χρειάζονται σταθερές ποσότητες, μακροχρόνιες συμβάσεις και σαφείς κανόνες για την ποιότητα των καυσίμων και των ανακτημένων υλικών.
Οι πέντε όροι για να προχωρήσουν τα έργα
- Χωροθετήσεις και αδειοδοτήσεις χωρίς γκρίζες ζώνες
Η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων είναι το πρώτο βήμα, όχι η ολοκλήρωση του σχεδιασμού. Η αγορά ζητά σαφές χωροταξικό πλαίσιο, επιτρεπόμενες χρήσεις γης και κατάλληλες θέσεις για τις μονάδες, ώστε τα έργα να μην καθυστερήσουν από αμφισβητήσεις και προσφυγές. Οι χώροι χρειάζεται επίσης να έχουν επαρκή έκταση για πιθανές μελλοντικές υποδομές, όπως η επεξεργασία της τέφρας ή η εγκατάσταση τεχνολογιών δέσμευσης άνθρακα.
- Συμβάσεις για τις ποσότητες και τη σύσταση των αποβλήτων
Οι επενδυτές χρειάζεται να γνωρίζουν από πριν πόσα απόβλητα θα παραλαμβάνει κάθε μονάδα, πότε θα παραδίδονται και ποια θα είναι τα χαρακτηριστικά τους. Πηγές της αγοράς θεωρούν αναγκαίες τις συμφωνίες παροχής αποβλήτων πριν από την έναρξη των επενδυτικών διαδικασιών, μαζί με συστηματικές μετρήσεις για την υγρασία, τη θερμογόνο δύναμη και την παρουσία ουσιών που επηρεάζουν τον εξοπλισμό και τη λειτουργία.
Η σταθερή τροφοδοσία, ωστόσο, δεν μπορεί να εξασφαλίζεται εις βάρος της ανακύκλωσης. Οι μονάδες πρέπει να δέχονται το πραγματικό υπόλειμμα, μετά τη διαλογή και την ανάκτηση των ανακυκλώσιμων υλικών. Διαφορετικά, η ποσότητα μπορεί να υπάρχει, αλλά η ποιότητά της να είναι ακατάλληλη για τον σχεδιασμό των εγκαταστάσεων.
- Μέγεθος και τεχνολογία προσαρμοσμένα σε κάθε περιοχή
Η επιλογή τεχνολογίας πρέπει να συνδέεται με τη σύσταση των αποβλήτων και τις ανάγκες κάθε περιφέρειας. Η ενεργειακή αξιοποίηση δεν περιορίζεται στη θερμική επεξεργασία: περιλαμβάνει και άλλες λύσεις, όπως η αναερόβια χώνευση, που μπορούν να εξυπηρετήσουν διαφορετικά ρεύματα αποβλήτων. Για την αγορά, κρίσιμο είναι οι μονάδες να σχεδιαστούν με κατάλληλη δυναμικότητα και να μην αντιμετωπιστούν ως έξι πανομοιότυπα έργα.
Στο ίδιο πλαίσιο, στελέχη του κλάδου ζητούν ισχυρότερη περιφερειοποίηση και επαρκή τεχνική στελέχωση των φορέων διαχείρισης. Χωρίς ώριμο σχεδιασμό, συντονισμό και δυνατότητα να οργανωθούν οι μεταφορές, ούτε η κλίμακα των μονάδων ούτε η τροφοδοσία τους μπορούν να θεωρηθούν εξασφαλισμένες.
- Οικονομικοί όροι που κάνουν τις μονάδες βιώσιμες
Η θερμική επεξεργασία κοστίζει περισσότερο από την ταφή. Αν η διάθεση σε ΧΥΤΑ παραμένει φθηνότερη, οι φορείς διαχείρισης δεν θα έχουν οικονομικό κίνητρο να στέλνουν τα κατάλληλα απόβλητα στις μονάδες. Η αγορά ζητά, επομένως, σταθερούς και προβλέψιμους κανόνες για τα τέλη ταφής και τις χρεώσεις παραλαβής, ώστε να μπορεί να υπολογιστεί αν τα έργα θα είναι βιώσιμα σε βάθος χρόνου.
Στον υπολογισμό χρειάζεται να συνυπολογιστούν και οι αυξήσεις στο κόστος κατασκευής και εξοπλισμού, καθώς και οι επιπτώσεις από τις διεθνείς εφοδιαστικές αλυσίδες. Στελέχη του κλάδου επισημαίνουν ακόμη ότι το οικονομικό μοντέλο πρέπει να εξετάζει ενδεχόμενες μελλοντικές υποχρεώσεις από το ETS. Στις σχετικές παρεμβάσεις έγινε αναφορά σε ορίζοντα 2031-2034, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχουν οριστικοποιηθεί οι όροι ή το χρονοδιάγραμμα.
- Αγοραστές για την ενέργεια και τα υλικά
Η παραγωγή ενέργειας αποκτά οικονομικό νόημα μόνο αν μπορεί να διοχετευθεί στην αγορά. Γι’ αυτό η αγορά ζητά έγκαιρη πρόβλεψη για τη σύνδεση των μονάδων στο δίκτυο, τη διάθεση της ηλεκτρικής ενέργειας και τη σύναψη συμβάσεων πώλησης, όπως τα PPAs. Η θερμότητα χρειάζεται αντίστοιχα κοντινούς καταναλωτές ή δίκτυα τηλεθέρμανσης· χωρίς αυτά, μέρος της δυνητικής παραγωγής μπορεί να μην αξιοποιηθεί.
Ανάλογη προετοιμασία απαιτείται για την τέφρα πυθμένα και τα μέταλλα. Χρειάζονται προδιαγραφές ποιότητας, σαφείς επιτρεπόμενες χρήσεις και συγκεκριμένοι αγοραστές. Στελέχη της αγοράς επικαλούνται το ολλανδικό παράδειγμα, όπου, σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν στο συνέδριο, ανακυκλώνεται το σύνολο της τέφρας πυθμένα. Το βασικό δίδαγμα είναι ότι η ανάκτηση δεν αρκεί από μόνη της: πρέπει να υπάρχει πλαίσιο που να μετατρέπει τα υλικά σε εμπορεύσιμα προϊόντα.
Διαβάστε ακόμη
