Στις 15 Μαΐου, μετά από 42 χρόνια συνεχούς λειτουργίας, ο Ατμοηλεκτρικός Σταθμός Αγίου Δημητρίου στην Κοζάνη έκλεισε οριστικά, σηματοδοτώντας το τέλος μιας ολόκληρης ενεργειακής εποχής για την περιοχή και εντάσσοντας το γεγονός στην ευρύτερη ευρωπαϊκή στροφή απομάκρυνσης από τον λιγνίτη.

Την ίδια στιγμή, ωστόσο, η συζήτηση για την παγκόσμια απεξάρτηση από τον άνθρακα φαίνεται να περιπλέκεται εκ νέου. Το 2025 είχε θεωρηθεί από πολλούς ως πιθανό ορόσημο για την αρχή του τέλους της παγκόσμιας αγοράς άνθρακα ή, τουλάχιστον, για μια σταθερή αποκλιμάκωσή της. Μόλις τον περασμένο Δεκέμβριο, ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας προέβλεψε ότι η ζήτηση άνθρακα θα παρέμενε το 2025 σε επίπεδα αντίστοιχα με το 2024, περίπου στους 8,8 δισεκατομμύρια τόνους, υποδηλώνοντας μια σταθεροποίηση της κατανάλωσης.

Ωστόσο, τα δεδομένα αυτά ήρθαν να αμφισβητηθούν από τις πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις. Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, που οδήγησε σε σημαντικές διαταραχές στις ροές πετρελαίου και φυσικού αερίου, αναζωπύρωσε τις ανησυχίες για την ενεργειακή ασφάλεια και επανέφερε τον άνθρακα στο επίκεντρο των συζητήσεων ως «εφεδρική» αλλά σταθερή πηγή ενέργειας.

Σε αυτό το νέο περιβάλλον, αρκετές ευρωπαϊκές χώρες αναπροσαρμόζουν τα χρονοδιαγράμματά τους. Η Ιταλία ανακοίνωσε ότι αναβάλλει την οριστική παύση λειτουργίας των μονάδων ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα έως το 2038, δηλαδή 13 χρόνια αργότερα από τον αρχικό σχεδιασμό. Η χώρα διατηρεί τέσσερις μονάδες σε κατάσταση ετοιμότητας, τρεις εκ των οποίων ανήκουν στην ενεργειακή εταιρεία Enel.

Η τάση επανεξέτασης της απολιγνιτοποίησης δεν περιορίζεται στην Ιταλία. Στη Γερμανία, ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς δήλωσε πρόσφατα ότι «ενδέχεται να χρειαστεί να κρατήσουμε τα εργοστάσια άνθρακα στο δίκτυο για περισσότερο καιρό», υπογραμμίζοντας ότι η ενεργειακή ασφάλεια παραμένει προτεραιότητα έναντι των προκαθορισμένων χρονοδιαγραμμάτων απεξάρτησης.

Αντίθετα, χώρες με υψηλή διείσδυση ανανεώσιμων πηγών, όπως η Ισπανία και η Βρετανία, υποστηρίζουν ότι τα πιο «πράσινα» ενεργειακά τους συστήματα απορροφούν καλύτερα τους κραδασμούς των διεθνών αγορών, μειώνοντας την ανάγκη επιστροφής σε πιο ρυπογόνες λύσεις.

Τα λουκέτα

Τον Μάρτιο του 2025 στη Σλοβακία , η εταιρεία Slovenské elektrárne σταμάτησε οριστικά την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας στον ιστορικό σταθμό Vojany (220 MW). Η κίνηση αυτή σφράγισε ουσιαστικά το τέλος της εποχής του άνθρακα για το σλοβακικό ηλεκτρικό δίκτυο, το οποίο πλέον βασίζεται κυρίως στην πυρηνική ενέργεια και τις ανανεώσιμες πηγές.

Τον Ιούνιο του 2025 η Ιρλανδία έγινε η 15η χώρα ελεύθερη από άνθρακα. Σε μια ιστορική ημέρα, ο σταθμός Moneypoint (~900 MW), η μεγαλύτερη μονάδα παραγωγής της χώρας, σταμάτησε οριστικά να καίει άνθρακα. Με αυτή την κίνηση, η Ιρλανδία ανακηρύχθηκε επίσημα η 15η χώρα της Ευρώπης που αποδεσμεύεται πλήρως από τον άνθρακα. Για λόγους ασφαλείας του δικτύου, η μονάδα μετατράπηκε άμεσα σε στρατηγική εφεδρεία εκτός αγοράς, λειτουργώντας αποκλειστικά με βαρύ πετρέλαιο (ντίζελ) σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης.

Η Γερμανία από την πλευρά της προχωρά στο επόμενο κύμα προγραμματισμένων λουκέτων. Οι μεγάλες λιγνιτικές μονάδες Neurath D & E (1.200 MW) και Niederaußem G (600 MW) βρίσκονται στην τελική ευθεία για τη μόνιμη απενεργοποίησή τους. Παράλληλα, η δημοτική επιχείρηση Enercity ολοκληρώνει το κλείσιμο του εργοστασίου συμπαραγωγής Stöcken στο Ανόβερο.

Στην Ισπανία οι τελευταίες εναπομείνασες μονάδες, όπως το Aboño (~916 MW), ολοκληρώνουν τις διαδικασίες οριστικής παύσης της καύσης άνθρακα, με πλάνα για μετατροπή της υποδομής τους σε μονάδες φυσικού αερίου ή πράσινου υδρογόνου.

Τι συμβαίνει στις άλλες χώρες της Ευρώπης;

Αυστρία

Η Αυστρία ήταν η δεύτερη χώρα της Ευρώπης που εγκατέλειψε τον άνθρακα, κλείνοντας τους τελευταίους δύο σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής με άνθρακα το 2019 και το 2020 αντίστοιχα. Αξίζει να σημειωθεί ότι τον Ιούνιο του 2022, η αυστριακή κυβέρνηση έδωσε εντολή στον διαχειριστή του σταθμού Mellach ισχύος 246 MW να τον προετοιμάσει για λειτουργία ως έκτακτο μέτρο, εν μέσω της προοπτικής πλήρους διακοπής του ρωσικού αερίου.

Ωστόσο, ο σταθμός δεν επανεκκίνησε ποτέ, επειδή η κυβέρνηση απέτυχε να εξασφαλίσει πλειοψηφία δύο τρίτων και λόγω του δυσβάσταχτου οικονομικού βάρους που θα επέβαλλε στους φορολογούμενους. Στο τέλος του 2023, η χώρα ανακοίνωσε τη δέσμευσή της να απανθρακοποιήσει ολόκληρο το ενεργειακό της σύστημα έως το 2035.

Βέλγιο

Το Βέλγιο ήταν η πρώτη χώρα της Ευρώπης που εγκατέλειψε τον άνθρακα, με τον τελευταίο σταθμό να κλείνει τον Μάρτιο του 2016. Ήταν αποτέλεσμα της σταδιακής παύσης λειτουργίας παλαιών ανθρακικών μονάδων που επηρεάστηκαν από τους κανονισμούς της ΕΕ για τον έλεγχο της ρύπανσης.

Βουλγαρία

Τον Οκτώβριο του 2021, η βουλγαρική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι η χώρα θα καταργήσει τον άνθρακα το 2038 ή το 2040. Η βουλγαρική βιομηχανία άνθρακα βρίσκεται στα πρόθυρα κατάρρευσης, καθώς εκτιμάται ότι απαιτούνται αναβαθμίσεις ύψους ενός δισεκατομμυρίου ευρώ για να συμμορφωθεί με τα πρότυπα εκπομπών της ΕΕ. Παλιές και ρυπογόνες μονάδες συνεχίζουν να λειτουργούν στη χώρα.

Κροατία

Η Κροατία προσχώρησε στην Powering Past Coal Alliance στις 30 Ιουνίου 2021 ως μέλος, με δέσμευση να συνεργαστεί με τη συμμαχία για τον καθορισμό ημερομηνίας σταδιακής κατάργησης του άνθρακα στο εγγύς μέλλον. Η χώρα διαθέτει δύο σχετικά μικρές μονάδες λιθάνθρακα, μία από τις οποίες είχε προγραμματιστεί να κλείσει στο τέλος του 2017 για να συμμορφωθεί με τους όρους υπό τους οποίους η Κροατία έγινε κράτος μέλος της ΕΕ.

Τσεχία

Τον Αύγουστο του 2019, συστάθηκε μια πολυμερής επιτροπή άνθρακα για να αξιολογήσει τη δυνατότητα σταδιακής κατάργησης του άνθρακα στην Τσεχία. Λόγω καθυστερήσεων από την πανδημία Covid-19, η επιτροπή πρότεινε τελικά τον Δεκέμβριο του 2020 την έξοδο από τον άνθρακα το 2038. Η νέα τσεχική κυβέρνηση υιοθέτησε στόχο κατάργησης του άνθρακα έως το 2033.

Δανία

Τον Νοέμβριο του 2017, η Δανία έγινε μία από τις πρώτες υπογράφουσες της Powering Past Coal Alliance, δηλώνοντας ότι θα εργαστεί για την κατάργηση του άνθρακα έως το 2030. Όλοι οι δανικοί σταθμοί διαθέτουν πλέον ατομικές ημερομηνίες κλεισίματος, με τελευταίο τον Nordjylland, ο οποίος έχει προγραμματιστεί να κλείσει το 2028. Το 2017, η Ørsted (πρώην DONG) έγινε η πρώτη δανική εταιρεία κοινής ωφέλειας που ανακοίνωσε ότι θα σταματήσει τη χρήση άνθρακα έως το 2023. Ο διευθύνων σύμβουλος Henrik Poulson δήλωσε αργότερα, στη Σύνοδο Κορυφής του ΟΗΕ για τη Δράση για το Κλίμα το 2019, ότι η εταιρεία θα σταματήσει να χρησιμοποιεί άνθρακα από το 2022 και μετά. Ο μόνος άλλος εναπομείνας σταθμός συμπαραγωγής ηλεκτρισμού και θερμότητας (CHP), ο Fyns επρόκειτο να κλείσει το 2022. Πλέον το εργοστάσιο έχει υποστεί σημαντικές αναβαθμίσεις για τη σταδιακή κατάργηση του άνθρακα υπέρ του άχυρου, των αστικών αποβλήτων και της βιομάζας. Λειτουργεί από την μη κερδοσκοπική εταιρεία τηλεθέρμανσης Fjernvarme Fyn .

Φινλανδία

Μετά από έναν χρόνο πιέσεων από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών για τον τερματισμό της χρήσης άνθρακα, τον Οκτώβριο του 2018 η φινλανδική κυβέρνηση εισήγαγε νομοθετική πρόταση για την απαγόρευση της χρήσης άνθρακα στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μετά την 1η Μαΐου 2029, την οποία το κοινοβούλιο ενέκρινε στις 27 Φεβρουαρίου 2019.

Γαλλία

Τον Νοέμβριο του 2016, η Γαλλία δεσμεύτηκε στη COP22 να καταργήσει τον άνθρακα έως το 2023. Η κυβέρνηση του Μακρόν επιβεβαίωσε αργότερα τη δέσμευση της χώρας για έξοδο από τον άνθρακα, επισπεύδοντας την ημερομηνία στο 2022.

Ωστόσο τον Αύγουστο του 2023, η Γαλλία παρέτεινε τη λειτουργία των δύο τελευταίων της μονάδων, Emile-Huchet και Cordemais, έως το τέλος του 2024, καθυστερώντας ουσιαστικά την έξοδο της χώρας από τον άνθρακα από το 2023 στο 2024. Στις 24 Σεπτεμβρίου 2023, ο πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν μετέθεσε εκ νέου την ημερομηνία εξόδου της Γαλλίας από τον άνθρακα από το 2024 στο 2027.

Γερμανία

Τον Ιούλιο του 2020 υιοθετήθηκε ο γερμανικός νόμος για την έξοδο από την ηλεκτροπαραγωγή με άνθρακα, καθώς και νόμος που παρέχει στήριξη στις ανθρακικές περιοχές για τη μετάβαση. Ο πρώτος νόμος προβλέπει έξοδο από τον άνθρακα έως το 2038, με δυνατότητα επίσπευσης στο 2035, και δημιουργεί τη βάση για την απόσυρση περίπου 40 ανθρακικών μονάδων συνολικής ισχύος 23 GW έως το 2030, επιπλέον όσων είχαν ήδη ανακοινωθεί.

Ουγγαρία

Τον Σεπτέμβριο του 2019, στη Σύνοδο του ΟΗΕ για τη Δράση για το Κλίμα στη Νέα Υόρκη, ο πρόεδρος της Ουγγαρίας János Áder δήλωσε ότι η χώρα θα σταματήσει να χρησιμοποιεί άνθρακα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας έως το 2030. Τον Μάρτιο του 2021, στη διεθνή σύνοδο της Powering Past Coal Alliance, η Ουγγαρία προσχώρησε στη συμμαχία, δηλώνοντας ότι θα καταργήσει τον άνθρακα στον τελευταίο εναπομείναντα λιγνιτικό σταθμό της (Mátra, 884 MW) έως το 2025. Τον Νοέμβριο του 2023, η ουγγρική κυβέρνηση παρέτεινε την ημερομηνία κλεισίματος του Mátra έως ότου μια νέα μονάδα συνδυασμένου κύκλου φυσικού αερίου —που προβλέπεται να τεθεί σε λειτουργία το 2028— είναι έτοιμη να την αντικαταστήσει. Ωστόσο, το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα μεταθέτει την έξοδο από τον άνθρακα το αργότερο έως το 2029.

Ιρλανδία

Τον Μάρτιο του 2018, ο Ιρλανδός υπουργός για τη δράση για το κλίμα ανακοίνωσε ότι η Ιρλανδία θα προσχωρήσει στην Powering Past Coal Alliance και θα τερματίσει τη χρήση άνθρακα για ηλεκτροπαραγωγή έως το 2025. Στη Σύνοδο του ΟΗΕ για τη Δράση για το Κλίμα το 2019, ο πρωθυπουργός της Ιρλανδίας Leo Varadkar επιβεβαίωσε αυτή την ημερομηνία. Επιπλέον, η απαγόρευση του άνθρακα για οικιακή θέρμανση τέθηκε πλήρως σε ισχύ το 2022. Τον Ιούλιο του 2018, το ιρλανδικό κοινοβούλιο ψήφισε νομοσχέδιο για την πώληση των μετοχών της χώρας σε άνθρακα, τύρφη, πετρέλαιο και ορυκτό αέριο, καθιστώντας την Ιρλανδία την πρώτη χώρα στον κόσμο που αποεπένδυσε από όλα τα ορυκτά καύσιμα.

Στις 20 Ιουνίου 2025, η Ιρλανδία σταμάτησε την καύση άνθρακα στον τελευταίο εναπομείναντα σταθμό της, τον Moneypoint, και έγινε η έκτη ευρωπαϊκή χώρα που απαλλάχθηκε από τον άνθρακα μετά την υπογραφή της Συμφωνίας του Παρισιού.

Ολλανδία

Τον Οκτώβριο του 2017, η νέα ολλανδική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι όλοι οι σταθμοί άνθρακα της χώρας θα κλείσουν έως το τέλος του 2029. Τρεις από τις πέντε εναπομείνασες μονάδες της χώρας τέθηκαν σε λειτουργία μόλις το 2015 ή το 2016, πράγμα που σημαίνει ότι θα λειτουργήσουν για λιγότερο από το ήμισυ της αναμενόμενης διάρκειας ζωής τους. Τον Μάιο του 2018, η ολλανδική κυβέρνηση ανακοίνωσε νομική απαγόρευση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από άνθρακα με ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 2030, η οποία μετατράπηκε σε νόμο τον Δεκέμβριο του 2019.

Στις αρχές του 2020, η ολλανδική κυβέρνηση πρότεινε 54 πιθανά πρόσθετα μέτρα, συμπεριλαμβανομένου του πρόωρου κλεισίματος μίας από τις τρεις εναπομείνασες ανθρακικές μονάδες πριν από το 2029 και της μείωσης της παραγωγής. Τον Σεπτέμβριο, ο υπουργός Κλίματος κάλεσε τους διαχειριστές των μονάδων να εξετάσουν το κόστος του κλεισίματός τους.

Πολωνία

Δεν έχει ξεκινήσει ακόμα καμία επίσημη συζήτηση για την κατάργηση του άνθρακα σε εθνικό επίπεδο. Ωστόσο, η περιφέρεια Wielkopolska ακολουθεί διαφορετική πορεία και έχει δεσμευτεί να καταργήσει τον άνθρακα έως το 2030 και να επιτύχει κλιματική ουδετερότητα έως το 2040.

Η Πολωνία υπέγραψε τη Δήλωση για τη Μετάβαση από τον Άνθρακα σε Καθαρή Ηλεκτρική Ενέργεια στη COP26, αλλά αργότερα διεκδίκησε καθεστώς αναπτυσσόμενης χώρας, παρά το γεγονός ότι είναι η 20ή μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο. Η Πολωνία επιβεβαιώνει ότι θα διατηρήσει την εξαιρετικά καθυστερημένη ημερομηνία κατάργησης του λιθάνθρακα το 2049.

Πορτογαλία

Δύο χρόνια μετά την επίσημη ανακοίνωση σχεδίων για κατάργηση του άνθρακα πριν από το 2030, το 2019 ο πρωθυπουργός της Πορτογαλίας António Costa ανακοίνωσε ότι τελευταίος σταθμός της χώρας θα κλείσει έως το 2023, επισπεύδοντας την κατάργηση κατά επτά χρόνια. Τον Ιούλιο του 2020, η EDP ανακοίνωσε ότι θα κλείσει τον σταθμό Sines τον Ιανουάριο του 2021, επισπεύδοντας για δεύτερη φορά την πορτογαλική έξοδο από τον άνθρακα. Η Πορτογαλία έκλεισε τον τελευταίο σταθμό της, τον Pego, τον Νοέμβριο του 2021, και έγινε η τέταρτη ευρωπαϊκή χώρα που εγκατέλειψε τον άνθρακα.

Ρουμανία

Τον Ιούνιο του 2022 η ρουμανική κυβέρνηση δημοσίευσε νόμο για την κατάργηση του άνθρακα έως το 2030. Ο νέος νόμος περιλαμβάνει διατάξεις για χρηματοδότηση εγκατάστασης φωτοβολταϊκών συστημάτων ισχύος 3-5 kW για κάθε ανθρακωρύχο που απολύεται λόγω της εξόδου από τον άνθρακα.

Όλοι οι σταθμοί της χώρας έχουν προγραμματιστεί να κλείσουν έως το 2030 το αργότερο, με εξαίρεση τον Paroseni (150 MW), ο οποίος προς το παρόν δεν έχει επίσημη ημερομηνία κλεισίματος. Πρόσφατα, η Ρουμανία δημοσίευσε το αναθεωρημένο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα, το οποίο επαναβεβαιώνει την ημερομηνία κατάργησης του άνθρακα το 2032, αλλά αυξάνει επίσης τον στόχο εγκατεστημένης ηλιακής ισχύος για το 2030 από 5 σε 8,3 GW.

Σουηδία

Ο τελευταίος σταθμός στη Σουηδία είχε προγραμματιστεί εδώ και καιρό να κλείσει έως το 2022, αλλά τον Δεκέμβριο του 2019 ο διαχειριστής ανακοίνωσε ότι θα τον έκλεινε δύο χρόνια νωρίτερα, καθιστώντας έτσι τη Σουηδία την τρίτη ευρωπαϊκή χώρα που εγκατέλειψε τον άνθρακα. Η Σουηδία σκοπεύει να είναι μεταξύ των πρώτων βιομηχανικών χωρών στον κόσμο χωρίς ορυκτά καύσιμα.

Διαβάστε ακόμη