Σχεδόν 650.000 τόνοι πλαστικών αποβλήτων από την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο κατέληξαν το 2025 στην Τουρκία, καθιστώντας τη χώρα τον μεγαλύτερο αποδέκτη τους. Την ώρα που η Άγκυρα ετοιμάζεται να φιλοξενήσει την παγκόσμια διάσκεψη για το κλίμα COP31, τον Νοέμβριο, η διαχείριση των εισαγόμενων αποβλήτων προκαλεί ολοένα μεγαλύτερη ανησυχία για τις επιπτώσεις της στο περιβάλλον. Μάλιστα, οι ποσότητες που φτάνουν στην Τουρκία ενδέχεται να αυξηθούν περαιτέρω, καθώς οι νέοι ευρωπαϊκοί περιορισμοί στις εξαγωγές πλαστικών εξαιρούν τις χώρες του ΟΟΣΑ, στον οποίο ανήκει και η Τουρκία.

Το ζήτημα αναδεικνύει ρεπορτάζ του το Bloomberg, καταγράφοντας τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της βιομηχανίας ανακύκλωσης στις παράκτιες περιοχές της νότιας Τουρκίας, αλλά και την οικονομική εξάρτηση που έχει δημιουργηθεί από τη διασυνοριακή διακίνηση αποβλήτων. Για την Ευρώπη, οι εξαγωγές αποτελούν μια διέξοδο απέναντι στις περιορισμένες δυνατότητες εγχώριας επεξεργασίας. Για την Τουρκία, αντίστοιχα, εξασφαλίζουν πρώτες ύλες και θέσεις εργασίας, με το περιβαλλοντικό κόστος να γίνεται ολοένα πιο ορατό.

Η εικόνα είναι χαρακτηριστική στην περιοχή της Αδάνας, όπου λειτουργούν εγκαταστάσεις ανακύκλωσης που επεξεργάζονται τόσο εγχώρια όσο και εισαγόμενα πλαστικά. Στην παραλία Αδαναλίογλου, στις ακτές της Μεσογείου, μικρά πολύχρωμα κομμάτια πλαστικού ξεβράζονται συστηματικά στην άμμο. Αντίστοιχα θραύσματα εντοπίζονται σε αρδευτικά κανάλια που καταλήγουν στον ποταμό Σεϊχάν και από εκεί στη θάλασσα, δημιουργώντας διαδρομές μέσω των οποίων η ρύπανση μπορεί να εξαπλωθεί σε μεγαλύτερες αποστάσεις.

Η ευρωπαϊκή απαγόρευση και ο ρόλος της Τουρκίας

Η Τουρκία εξελίχθηκε σε βασικό προορισμό των ευρωπαϊκών πλαστικών αποβλήτων μετά το 2018, όταν η Κίνα περιόρισε δραστικά τις εισαγωγές ξένων απορριμμάτων. Έκτοτε, μεγάλο μέρος των φορτίων που προηγουμένως κατευθύνονταν στην ασιατική χώρα αναζητά άλλες αγορές επεξεργασίας.

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μόνο από τα κράτη-μέλη της ΕΕ εξήχθησαν στην Τουρκία περίπου 510.000 τόνοι πλαστικών αποβλήτων το 2025, επί συνόλου 1,4 εκατ. τόνων που εξήγαγε η Ένωση παγκοσμίως. Αν συνυπολογιστούν και οι αποστολές από το Ηνωμένο Βασίλειο, ο συνολικός όγκος προσεγγίζει τους 650.000 τόνους.

Η επόμενη αλλαγή στο ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο ενδέχεται να ενισχύσει ακόμη περισσότερο τη θέση της Τουρκίας. Από τις 21 Νοεμβρίου 2026 τίθεται σε εφαρμογή η απαγόρευση εξαγωγής πλαστικών αποβλήτων από την ΕΕ προς χώρες που δεν ανήκουν στον ΟΟΣΑ. Η Τουρκία, ως μέλος του οργανισμού, δεν υπάγεται στη συγκεκριμένη απαγόρευση και συνεπώς μπορεί να εξακολουθήσει να δέχεται φορτία, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις.

Η εξέλιξη δημιουργεί το ενδεχόμενο να μεταφερθεί προς την τουρκική αγορά ένα πρόσθετο μέρος των ευρωπαϊκών αποβλήτων που σήμερα κατευθύνονται σε άλλες χώρες. Παράλληλα, αναδεικνύει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η Ευρώπη στην προσπάθεια να περιορίσει την εξάρτησή της από εγκαταστάσεις επεξεργασίας εκτός των συνόρων της.

Μικροπλαστικά σε ποτάμια, καλλιέργειες και θάλασσα

Οι περιβαλλοντικές συνέπειες έχουν ήδη αρχίσει να αποτυπώνονται σε επιστημονικές μετρήσεις. Μελέτη που δημοσιεύθηκε νωρίτερα φέτος κατέγραψε συγκεντρώσεις μικροπλαστικών έως και 132 φορές υψηλότερες στα υδάτινα ρεύματα μετά τις εγκαταστάσεις ανακύκλωσης της Αδάνας, σε σύγκριση με τα σημεία που βρίσκονται πριν από αυτές.

Οι ερευνητές εντόπισαν επίσης βιομηχανικούς πλαστικούς κόκκους και συμπολυμερή αποκλειστικά στα κατάντη σημεία, εύρημα που συνδέουν με τη δραστηριότητα των μονάδων επεξεργασίας. Ένας από τους συντάκτες της μελέτης, ο θαλάσσιος βιολόγος Σεντάτ Γκιουντογντού του Πανεπιστημίου Τσουκούροβα, υποστηρίζει ότι η απαγόρευση εισαγωγής αποβλήτων αποτελεί την αποτελεσματικότερη λύση, καθώς θα υποχρέωνε τις χώρες προέλευσης να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη για τη διαχείρισή τους.

Η επιβάρυνση δεν περιορίζεται στην τουρκική ακτογραμμή. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2024 στο επιστημονικό περιοδικό Marine Pollution Bulletin, η Μεσόγειος συγκεντρώνει περίπου το 7% των μικροπλαστικών του πλανήτη, παρότι αντιπροσωπεύει μόλις το 1% των παγκόσμιων θαλάσσιων υδάτων.

Στην ίδια έρευνα εκτιμάται ότι η Τουρκία ευθύνεται για το 19,1% των περίπου 730 τόνων πλαστικών αποβλήτων που εισέρχονται καθημερινά στη Μεσόγειο, καταλαμβάνοντας τη δεύτερη θέση μεταξύ των παράκτιων χωρών, μετά την Αίγυπτο.

Στην περιβαλλοντική επιβάρυνση προστίθενται τα απόβλητα που προέρχονται από τη γεωργία, τον τουρισμό και άλλες δραστηριότητες, καθώς και η ρύπανση που μεταφέρεται μέσω της θάλασσας από γειτονικές χώρες. Μικροπλαστικά έχουν εντοπιστεί σε εμπορικά σημαντικά είδη ψαριών σε περιοχές της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, ενώ ανάλογα περιστατικά καταγράφονται και στις ακτές της βόρειας Κύπρου.

Στην Αδάνα, οι συνέπειες γίνονται αισθητές ακόμη και στις αγροτικές εργασίες. Κάτοικοι της περιοχής περιγράφουν πλαστικά θραύσματα που συσσωρεύονται στα αρδευτικά συστήματα, προκαλώντας προβλήματα στη λειτουργία του εξοπλισμού. Οι μαρτυρίες αυτές ενισχύουν τις ανησυχίες για τη διασπορά των πλαστικών στο έδαφος και στα υδάτινα οικοσυστήματα.

Μια δραστηριότητα που στηρίζει χιλιάδες θέσεις εργασίας

Παρά τα περιβαλλοντικά προβλήματα, η βιομηχανία ανακύκλωσης αποτελεί σημαντική οικονομική δραστηριότητα για την Τουρκία. Οι εισαγωγές εξασφαλίζουν σχετικά φθηνές πρώτες ύλες για επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στη συσκευασία, στην κλωστοϋφαντουργία και στη μεταποίηση, ενώ δημιουργούν θέσεις εργασίας, μεταξύ άλλων και για Σύρους πρόσφυγες.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της εταιρείας Kemalogullari Plastik στην Αδάνα, η οποία εισάγει πλαστικά από τη Βρετανία, την Ιρλανδία, τη Γερμανία, την Πολωνία και το Βέλγιο. Όπως εξηγεί στο Bloomberg ο ιδιοκτήτης της, Μεχμέτ Μπασάκ, περίπου το 80% των αποβλήτων που παραλαμβάνει η επιχείρηση ανακυκλώνεται, ενώ το υπόλοιπο οδηγείται σε τοπική τσιμεντοβιομηχανία, όπου χρησιμοποιείται ως καύσιμο. Ο ίδιος αντιμετωπίζει θετικά το ενδεχόμενο αύξησης των εισαγωγών, καθώς εκτιμά ότι θα ενισχύσει τη δραστηριότητα του κλάδου και θα συμβάλει στη διατήρηση θέσεων εργασίας.

Αυτή ακριβώς η οικονομική διάσταση καθιστά δυσκολότερη την επιβολή μιας γενικής απαγόρευσης. Η ανακύκλωση εισαγόμενων πλαστικών έχει αποκτήσει σημαντικό ρόλο στην εφοδιαστική αλυσίδα αρκετών τουρκικών επιχειρήσεων, ενώ η απότομη διακοπή των εισαγωγών θα μπορούσε να επηρεάσει την απασχόληση και το κόστος των πρώτων υλών.

Τι διαπιστώνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή

Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της διακίνησης πλαστικών αποβλήτων έχουν απασχολήσει και τις Βρυξέλλες. Σε αξιολόγηση που δημοσιοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνώρισε ότι στην Τουρκία έχουν καταγραφεί σοβαρά προβλήματα στη διαχείριση τόσο των εγχώριων όσο και των εισαγόμενων πλαστικών, συμπεριλαμβανομένης της θαλάσσιας ρύπανσης, της ανεξέλεγκτης απόρριψης και της καύσης αποβλήτων σε ανοιχτούς χώρους.

Η Επιτροπή σημείωσε ότι οι τουρκικές αρχές έχουν ενισχύσει τους ελέγχους στις εγκαταστάσεις ανακύκλωσης και έχουν αυξήσει τα πρόστιμα για παραβάσεις. Παράλληλα, όμως, διαπίστωσε ελλείψεις στη διαφάνεια των στοιχείων, ανεπαρκή πληροφόρηση για την εφαρμογή της νομοθεσίας και ασάφειες ως προς τις αρμοδιότητες διαχείρισης των αποβλήτων.

Παρά τις επισημάνσεις αυτές, η Κομισιόν δεν εισηγήθηκε τη διακοπή των εξαγωγών προς την Τουρκία. Αντίθετα, επέλεξε τη συνέχιση της παρακολούθησης και της συνεργασίας με τις αρμόδιες τουρκικές αρχές.

Το ευρωπαϊκό πλαίσιο προβλέπει, πάντως, τη δυνατότητα αναστολής των εξαγωγών προς χώρες του ΟΟΣΑ, εφόσον διαπιστωθεί ότι τα απόβλητα δεν υφίστανται περιβαλλοντικά ορθή διαχείριση. Από τον Μάιο του 2027 προβλέπονται επίσης υποχρεώσεις ανεξάρτητου ελέγχου των εγκαταστάσεων που παραλαμβάνουν απόβλητα από ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.

Την αντίφαση μεταξύ των ευρωπαϊκών περιβαλλοντικών στόχων και της εξαγωγής αποβλήτων σε τρίτες χώρες επισημαίνει ο πρώην Ευρωπαίος επίτροπος Περιβάλλοντος και νυν ευρωβουλευτής Βιργκίνιους Σινκεβίτσιους, υπογραμμίζοντας ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να αξιώνει αυστηρότερους περιβαλλοντικούς κανόνες από άλλες χώρες, χωρίς να αναλαμβάνει την ευθύνη για τα απόβλητα που η ίδια παράγει.

Οι δεσμεύσεις της Τουρκίας ενόψει της COP31

Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία ενόψει της COP31, που θα πραγματοποιηθεί στην Αττάλεια από τις 9 έως τις 20 Νοεμβρίου. Η Τουρκία επιδιώκει να αναδείξει τη διαχείριση των αποβλήτων και τη μείωση των εκπομπών μεθανίου ως βασικές προτεραιότητες της διεθνούς περιβαλλοντικής συνεργασίας.

Σύμφωνα με τον υπουργό Περιβάλλοντος Μουράτ Κουρούμ, η τουρκική πρωτοβουλία Zero Waste έχει συμβάλει στην αύξηση του ποσοστού ανάκτησης αποβλήτων από 13% το 2017 σε 37,5% το 2025. Επόμενος στόχος της κυβέρνησης είναι το ποσοστό να φτάσει στο 60% έως το 2035.

Η Άγκυρα επιδιώκει επίσης διεθνή δέσμευση για περιορισμό κατά το ήμισυ του ρυθμού αύξησης των παγκόσμιων αποβλήτων έως το 2035. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα αυτών των πρωτοβουλιών θα κριθεί και από την ικανότητα της χώρας να περιορίσει τη ρύπανση που συνδέεται με την υφιστάμενη δραστηριότητα επεξεργασίας πλαστικών.

Την ίδια στιγμή, η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί νέες παρεμβάσεις για τη μείωση των αποβλήτων συσκευασίας και την ενίσχυση της κυκλικής οικονομίας, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο εξακολουθεί να επεξεργάζεται τη δική του στρατηγική.

Διαβάστε ακόμα